तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३ प्रपाठके ४ अनुवाकः। २८७

मा॒त्मा। अ॒ङ्गैर्य॒ज्ञं। पृ॒थि॒वीᳵ शरी॑रैः^(१)। ^(२)वाच॑स्प॒ते-

तुरनुवाके प्रोक्तः सूर्य्यन्ते चक्षुरित्येकः। षष्ठानुवाके प्रोक्तो वाग्घोतेत्यपरः। स एव चातुर्होत्रचयने प्रयोक्तव्यः। वा- ग्घोता षड्ढोतॄणामित्येवं तद्ब्राह्मणे निर्द्देशात्। सूर्य्यन्ते दूत्यस्य तु पशुबन्धादौ विनियोगः। स च होतृब्राह्मणकाण्डे पठ्यते। पशुबन्धेन यक्ष्यमाणः षड्ढोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये जुहु- यादिति। तन्मन्त्रपाठस्तु। ^(१)“सूर्य्यन्ते चक्षुः ॰ पृथिवीᳵ शरीरैः”^(१)इति। हे पशो योयं ‘सूर्य्यः’, सः ‘ते चक्षुः’, यो वायुः सः ते ‘प्राणः’। तथा* पशुविषये दिग्प्रैषे समाम्नायते। सूर्य्यञ्च- क्षुर्गमयतात्। वातं प्राणमन्ववसृजतादिति। या द्यौः सः पृष्ठ- भागः, उपरिवर्त्तित्वसाम्यात्। यदिदं ‘अन्तरिक्षं’, तत्त्वदीयो जीवात्मा, मध्यवर्त्तित्वसाम्यात्। यानि हृदयादीन्यङ्गानि तैः ‘यज्ञं’, सम्पादयतीति शेषः। यान्यन्यान्यस्थ्यादीनि शरीरगता- नि तैः ‘पृथिवीं’, प्राप्नोतीति शेषः। सूर्य्यन्ते चक्षुरित्यादा- वपि तदीयं चक्षुः सूर्य्यं प्राप्नोत्विति वा योजनीयं। अथ वा वक्ष्यमाणं वाचस्पतिसम्बोधनमनूद्य ते चक्षुः सूर्य्यरूपं जानी- यादित्येवं वाचस्पतिपरतया मन्त्रे योज्यं। होमनिष्पादकस्य पशोः चक्षुरादीनि षडङ्गान्यत्रोक्तानि इत्यस्य मन्त्रस्य षड्ढो- तृत्वं॥

* तथा चेति F पुस्तकपाठः।

2 N