तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३०४ तैत्तिरीये आरण्यके

द॒श॒होता॑रम॒र्णे । अ॒न्तः प्रवि॑ष्टः शा॒स्ता जना॑नाम् । एक॑ः स॒न् ब॑हुधा विचा॑रः । श॒तꣳ शु॒क्राणि॒ यत्रैकं॒ भव॑न्ति ।

ब्रह्माण्डसृष्टेः पुरा सर्वत्र व्याप्यावस्थितो योऽयं जलसङ्घः सोऽयं समुद्रः तस्य मध्ये, ‘मनसा चरन्तं’ इदं सर्वं जगत् सृजेयेत्येवं रूपेण मनोवृत्तिविशेषेण सह प्रवर्त्तमानं । अतएवान्यत्रोक्तं । आपो वा इदमासन् सलिलमेव । स प्रजापतिरेकः पुष्करपर्णे समभवत् । तस्यान्तर्मनसिकामः समवर्त्तत । इदꣳ सृजेयमितीति । ‘ब्रह्मा’ चतुर्मुखप्रजापतिः, ‘अर्णे’ अर्णवे यथोक्तसमुद्रे, ‘दशहोतारं’ दशहोतृमन्त्रं तत्प्रतिपाद्यरूपेणाविर्भूतं परमात्मानं, ‘अन्वविन्दत्’ सृष्टिसाधनत्वेनान्विष्य लब्धवान् । तथा च ब्राह्मणमाम्नातं । प्रजापतिरकामयत प्रजाः सृजेयेति । स एतं दशहोतारमपश्यदिति । सोऽयमेवंविधः परमात्मा ‘जनानां’ सर्वेषां, ‘शास्ता’ अन्तर्यामिरूपेण नियामकः सन् हृदये प्रविश्यावस्थितः । तथाच स्मर्यते ।

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि माययेति ॥

सर्वान्तर्यामी* स्वकीयेनेश्वररूपेण ‘एकः’, एव ‘सन्’, पुनर्जीवरूपेण ‘बहुधा’, भूत्वा ‘विचारः’ विविधचरणवान् भवति । अत एवान्योपनिषदि श्रूयते ।

---

* स चान्तर्यामीति तै० पाठः ।