तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

२८ तैत्तिरीये आरण्यक

अ॒ग्निः प॑वमा॒ना अन्वै॑क्षत । इ॒ह जी॑वि॒काम॑परि॒पश्य॑-
न् । तस्यै॒षा भव॑ति⁽७⁾ । ⁽८⁾इ॒हेह॑ वः स्वतपसः । मरु॑तः-

न्तस्य लक्षणमुक्तं । एवमत्र शिशिरस्य लक्षणमुच्यते । ‘देवलो-
केषु’ अन्तरिक्षभागेषु, ‘उदकं’, ‘दुर्भिचं’ भित्तितुमपि दुर्लभं,
तस्मिन्नृतौ वृष्टेरभावात् । ‘मनूनां’ मनुष्याणां, ‘गृहे’, कूपादि-
सद्भावात् ‘उदकं’, अल्पं विद्यते । तस्मादुदकार्थिभिर्गृहेषु गत्वा
जलं ग्राह्यं न तु मार्गेषु । तदस्मिन् ‘एताः’ एवंरूपाः, ‘वाचः’,
‘प्रवदन्तोः’ उच्चारयन्त्यः प्रजाः, ‘शैशिरोः’ शिशिरर्त्तौ विद्य-
मानाः, ‘वैद्युतः’ विद्युतसम्बन्धिन्यः, विद्युदुपलक्षितसन्तापयुक्ताः,
‘यान्ति’ मार्गे गच्छन्ति, तदिदं शिशिरर्त्तौर्लक्षणं । एभिः
षड्भिर्मन्त्रैरिष्टका उपदध्यात् ॥

अतःपरं ब्राह्मणमुच्यते । ⁽७⁾“ता अग्निः पवमाना ० तस्यै-
षा भवति”⁽७⁾ इति । ‘अग्निः’, देवः ‘इह’, लोके प्राणिनां ‘जीवि-
कां’ जीवनहेतुमुदकम्, ‘अपरिपश्यन्’, ‘पवमानाः’ शोधयन्तीः,
निरुदकत्वं प्रकाशयन्तीः, मार्गे गच्छन्तीः, ‘ताः’ प्रजाः, ‘अन्ववैक्षत’
अनुसृत्यैवं विचारितवान्, एताः प्रजा एवं वदन्ति इह चोदकं
न पश्यामः किं वा प्राणिनां भविष्यतीतिचिन्तितवानित्यर्थः ।
‘तस्य’ अग्निविचारस्य, प्रतिपादिका ‘एषा’, ऋग्विद्यते ॥

तामृचमाह । ⁽८⁾“इहेह व स्वतपसः ० शर्म सप्रथा आवृणे”
⁽८⁾ इति । ‘स्वतपसः’ स्वायत्ततपसः, सन्तापोदकयोः स्वत-
न्त्रा इत्यर्थः, ‘सूर्य्यत्वचः’ सूर्य्यसमानदीप्तयः, तादृशा हे