तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

२४०	तैत्तिरीये आरण्यके

अथ त्रयोदशोऽनुवाकः ।

(१) अ॒द्भ्यः संभू॑तः पृथि॒व्यै रसा॓च्च । वि॒श्वकर्म॑णः॒ स-
म॑वर्त्त॒ताधि॑ । तस्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमे॑ति । तत्पुरु॑षस्य॒

---

अथ त्रयोदशोऽनुवाकः ।

अथोत्तरनारायणाख्यः कश्चिदनुवाकस्तस्य च विनियोगं पुरुषमेधे आपस्तम्ब आह । उत्तरनारायणेनादित्यमुपस्था-येति । तत्र प्रथमामृचमाह । (१)“अद्भ्यः सम्भूतः ० विश्वमा-जानमग्रे”(१) इति । योऽयं विराड्रूपो नारायणाख्यः पुरुषः सोऽयं 'अद्भ्यः सम्भूतः' सर्वत्र* व्यापेषु जलेषु क्षीरमध्ये मण्ड-वत् ब्रह्माण्डगोलकमुत्पन्नं । न केवलमद्भ्य एव किन्तु 'पृथिव्यै रसाच्च' भूम्याः सम्बन्धी योऽयं रसः सारः तस्मादप्युत्पन्नः । मण्डस्य योऽयं घनीभावः स पार्थिवः, स च तन्मध्यद्रव्यांशाः† ते आप्याः, यत् कठिनं सा पृथिवी, यद्द्रवं तदाप इत्यादि-श्रुतेः । 'विश्वकर्मणः' जगत्कर्त्तुः परमेश्वरात्, 'अधिसमवर्तत' आधिक्येन निष्पन्नः' योऽयं ब्रह्माण्डाभिमानो चेतनः पुमान् सोऽयमीश्वरांशः 'तस्य' विराट्पुरुषस्य, 'रूपं' चतुर्दशलोकरूपा-वयवसंस्थानं 'विदधत्' निष्पादयन् । 'त्वष्टा' विश्वकर्मा जग-

---

* सर्वत इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† ये च तन्मध्ये द्रवांशा इति F, G, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ।