तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३८० तैत्तिरीये आरण्यके

तत्र द्वौ पक्षौ। सोमयागे सङ्कल्पादिकं कृत्वा दीक्षणीयेष्टेः प्रागेव प्रवर्ग्यसाधनं महावीरादिकं सम्पादनीयमित्येकः पक्षः। दीक्षायां समाप्तायां प्रवर्ग्यानुष्ठानकाल एव सम्पादनीयमित्यपरः पक्षः। तत्र प्रथमपक्षे सावित्रहोमो विहितः। द्वितीयपक्षे मीमांसया होमं निवार्य केवलमन्त्रपाठं विधत्ते। “ब्रह्मवादिनो वदन्ति। होतव्यं दीक्षितस्य गृहा३ इन होतव्या३मिति। हविर्वै दीक्षितः। यज्जुहुयात्। हविष्कृतं यजमानमग्नौ प्रदध्यात्। यन्न जुहुयात् ॥ १॥” (५ प्र०।४ अनु०। २ म०) इति। यन्न जुहुयात् पुनः* तत्र होमपक्षो न युज्यते। 'दीक्षितः', हविःसम्पादकत्वात् 'हविः', एव। तथा सति यदि 'हविर्जुहुयात्', तदानीं हविःसम्पादकं 'यजमानं', एव 'अग्नौ', प्रक्षिपेत् ॥

अहोमपक्षे तु। “यज्ञपुरुन्तरियात्। यजुरेव वदेत्। न हविष्कृतं यजमानमग्नौ प्रदधाति। न यज्ञमुरुन्तरैति” (५ प्र०।२ अनु०।३ म०) इति। यज्ञस्य होमलक्षणमङ्गमन्तरितं भवेत्। † ततो दोषद्वयपरिहारायाऽऽहुतिप्रक्षेपं परित्यज्य 'यजुरेव', पठेत्। यद्यपि युञ्जते मन इत्येषा ऋगेव तथापि यजुर्वे पठितत्वात् युज्यतेऽनुष्ठान इति व्युत्पत्त्या वा यजुरित्युच्यते।

---

* दीक्षणीयेष्ट्या संस्कृते। योऽयं दीक्षितः तस्य सावित्रमन्त्रेण 'होतव्यं', न वा इत्येवं ब्रह्मवादिनां मीमांसा विचारार्था प्रवृत्तिरिति तैलङ्गपुस्तकपाठः।
† तद्दोषपरिहारायेति तै० पाठः।