तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३८२	तैत्तिरीये आरण्यके

ऽभिः ‘खादिरी’ कर्तव्या। तथा सति ‘छन्दसां’, सम्बन्धिना ‘रसेन’, ‘यज्ञस्य’, ‘शिरः’ प्रवर्ग्यरूपं, सम्पादितं भवति। गायत्र्यां हि त्रिष्टुप्सम्बद्धं जगतीसम्बद्धं चाक्षरद्वयं अन्तर्भूतमिति कद्रूश्चेत्यत्र प्रतिपादितं। ततो गायत्रोरसः सर्वछन्दसां रसो* भवति। महावीराख्यं पात्रं निष्पादयितुं मृत्खननार्थोभयतस्तीक्ष्णा व्यायाममात्री काष्ठकुद्दालरूपा अभ्रिरित्युच्यते। व्यायाममात्रत्वादिलक्षणानि पञ्चमकाण्ड उखासम्भारप्रस्तावे दर्शितानि। अतएव सूत्रकारेण तल्लक्षणमतिदिश्यते। साग्निक्या व्याख्यातेति॥

खदिरेण सह विकल्पार्थं पक्षत्रयं विधत्ते। “यदौदुम्बरी। ऊर्जा उदुम्बरः। ऊर्जैव यज्ञस्य शिरः सम्भरति। यदौणवी। तेजो वै वेणुः॥ ४॥ तेजसैव यज्ञस्य शिरः सम्भरति। यदैकङ्कती। भा एवावरुन्धे।” (५ प्र०।२ अ०।४-५ म०) इति। औदुम्बरफलस्योपदेशरूपेण भक्ष्यत्वात् ऊर्ग्रूपत्वं। अग्निर्देवेभ्यो ऽनिलायत सवेणुं प्राविशदित्युक्तत्वात् वेणोस्तेजोरूपत्वं। अग्नेः सृष्टस्य यतो विकङ्कतं भा आर्च्छदित्युक्तत्वादैकङ्कतत्वेन ‘भाः’ दीप्तिः, प्राप्नोति॥

अभ्यादाने मन्त्रं विनियुज्य व्याचष्टे। “देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यभिमादत्ते प्रसूतै। अश्विनोर्वाहुभ्यामित्याह। अश्विनौ हि देवानामध्वर्यू आस्तां। पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै।” (५ प्र०।२ अ०।५ म०) इति।

---

* सार इति तै० पाठः