तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३८८ तैत्तिरीये आरण्यके

शिर॑:। म॒खाय॑ त्वा। म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णो॑⁽१०⁾।
⁽११⁾दे॒वीर्व॑म्रीरस्य॒ भूतस्य॑ प्रथम॒जा ऋ॒तावरी॑:⁽११⁾।
⁽१२⁾ऋ॒ध्यास॑म॒द्य। म॒खस्य॒ शिर॑:⁽१२⁾॥ ३॥

(१०)“ऋद्ध्यासमद्य ० त्वा शीर्ष्णो”(१०) इति। एते मन्त्रा: पूर्ववद्व्याख्येया:॥

एतेषां वराहविहतसम्भारमन्त्राणां तात्पर्यं दर्शयति। “इयत्यग्र आसीरित्याह। अस्यामेवाच्छम्बट्कारं यज्ञस्य शिर: सम्भरति” इति। (५ प्र ०। २ अनु ०। १६ मं ०)। यावद्वराहविहतमस्ति एतावती सर्वा भूमिर्रवराहेणोद्धृतत्वात्। एतच्चाधानब्राह्मणे स वराहो रूपं कृत्वेत्यादिना विस्पष्टमाम्नातं। अतो वराहविहतसम्भारेण ‘अस्यामेव’, सर्वस्यामपि पृथिव्यां, ‘अच्छम्बट्कारं’ अल्पोऽप्यंशो व्यर्थो यथा न भवति तथा कृत्वा, ‘यज्ञस्य शिर:’, सम्पादितं भवति॥

कल्प:। देवीर्वम्रीरिति वल्मीकवपामिति अभिमन्त्रयत इति शेष:। पाठस्तु। (११)“देवीर्वम्रीरस्य ० ऋतावरी:”⁽११⁾ इति। वल्मीकस्य निष्पादिका: क्षुद्रजन्तुस्वरूपा: ‘वम्रय:’, हे वम्यो देव्यो यूयं ‘अस्य’ ‘भूतस्य’ प्राणिजातस्य, ‘प्रथमजा:’ प्रथमत उत्पन्ना:, ‘ऋतावरी:’ यज्ञवत्य:’ सम्भाररूपेण यज्ञनिष्पादकत्वात् तादृश्यो भवथेति शेष:॥

अनेनाभिमन्त्रितान् वल्मीकवपाया: सम्भरणमन्त्रानाह। (१२)“ऋध्यासमद्य ० मखस्य शिर:” (१२)इति। पूर्ववद्व्याख्येयं॥