तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३८६

(१९)ऋ॒ध्यास॑म॒द्य । म॒खस्य॒ शिर॑: । म॒खाय॑ त्वा । म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णो(१२) ।--

वल्मीकवपायाः सम्भरणं विधत्ते । “ऊर्जे वा एतत् रसं पृथिव्या उपदीका उद्दिहन्ति ॥८॥ यद्वल्मीकं । यद्वल्मीकवपा सम्भारो भवति । ऊर्जमेव रसं पृथिव्या अवरुन्धे । अथो श्रोत्रमेव । श्रोत्र् ह्येतत् पृथिव्याः । यद्वल्मीकः” इति । (५ प्र० । २ अ० । १७ म०) । 'वल्मीकं', 'यत्', विद्यते तदेतत् 'उपदीकाः' पूर्वोक्ता वम्रयः, 'पृथिव्याः', सकाशादन्नहेतुमेव 'रसं' मृदं, उद्धृत्य निष्पादयन्ति । अतो वल्मीकवपायाः सम्भरणेन भूमिसारं 'ऊर्जमेव', प्राप्नोति । अपि च कर्णप्कुल्याकारसाम्यात् 'वल्मीकः', भूमेः 'श्रोत्रमेव', तस्माद्वल्मीकवपा प्रशस्ता* ॥

अथैनं प्रशंसति । “अबधिरो भवति । य एवं वेद” इति । (५ प्र० । २ अ० । १८ म०) ॥

कल्पः । इन्द्रस्यौजोसीति पूतीकानिति । हे पूतीकसमूह इन्द्रस्यौज बलमसि अनेन मन्त्रेणाभिमन्त्रितानां पूतीकानां सम्भरणमन्त्रानाह । (१९)“ऋद्ध्यासमद्य त्वा शीर्ष्णो”(१२) इति । पूर्ववद्व्याख्येयं ॥

पूतीकासम्भरणं विधत्ते । “इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छत् । स यत्र यत्र पराक्रमत ॥६॥ तन्नाध्रियत । स पूतीकस्तम्बे पराक्रमत । सोऽध्रियत । ऊर्ति वै मे धा इति । तद्पूतीकानामूतीकत्वं ।

---

* तस्माद् वल्मीकवपा प्रशस्ता, श्रोत्रत्वात् इति । तै० पाठः ।