तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठक २ अनुवाकः । ३९१

ऋध्या॑स॒मद्य । म॒खस्य॒ शिर॑: ॥ ४ ॥ म॒खाय॑ त्वा । म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णा(१४) । ^{(१५)}आयु॒र्धेहि॑

(१४)“अग्निजा असि • मखस्य त्वा शी,र्ष्णे”(१४) इति । पूर्ववद्व्या- ख्येयम् ॥

प्रजापते रेत इत्यनेन प्रजापतिसृष्टाया गायत्र्या रसोऽजां प्राविशत् । स एव विवक्षित इत्येतद्दर्शयति । “अग्निजा असि प्रजापते रेत इत्याह । य एव रसः पशून् प्राविशत् ॥ १० ॥ तमेवावरुन्धे,” इति । (५ प्र० । २ अ० । २० म०) ॥

पूर्वोक्तानां मृत्तिकावराहविहतवल्मीकवपापूतीकाजकृ- ष्णाजिनलोमरूपाणां सम्भाराणां पञ्चसङ्ख्यां प्रशंसति । “प- ञ्चैते सम्भारा भवन्ति । पाङ्क्तो यज्ञः । यावानेव यज्ञः । तस्य शिरः सम्भरति,” इति । (५ प्र० । २ अ० । २१ म) । धानाक- रम्भादिहविःपञ्चकयोगात् ‘पाङ्क्तो यज्ञो यावान्’, अस्ति ‘तस्य’, सर्वस्य ‘शिरः’, सम्भारगतया पञ्चसङ्ख्या सम्पादितं भवति ॥

एतेषां सम्भारद्रव्याणां कृष्णाजिने सम्भरणं विधत्ते । “य- द्ग्राम्याणां पशूनां चर्मणा सम्भरेत् । ग्राम्यान् पशून् शुचा- र्पयेत् । कृष्णाजिनेन सम्भरति । आरण्यानेव पशून् शुचार्प- यति । तस्मात् समावत् पशूनां प्रजायमानानां ॥ ११ ॥ आर- ण्याः पशवः कनीयाꣳसः । शुचा हृताः,” इति । (५ प्र० ।-

३०