तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३६७

^(१८)य॒ज्ञस्य॑ प॒दे स्थः॑^(१८) । ^(१९)गा॒य॒त्रेण॑ त्वा॒ छन्‌द॑सा करोमि । त्रैष्टु॒भेन॑ त्वा॒ छन्‌द॑सा करोमि । जाग॑तेन त्वा

कल्पः । ^{(१८)}यज्ञस्य पदे स्थ^{(१८)} इत्यङ्गुष्ठाभ्यां निगृह्य इति । आर्द्रस्य पिण्डस्योपरि अङ्गुष्ठद्वयग्रेण निष्पन्नविन्दुद्वयाकारे हेलाञ्छने युवां ‘यज्ञस्य’, पादौ भवथः ॥

एतयोर्यज्ञपादत्वे शास्त्रप्रसिद्धिं दर्शयति । “यज्ञस्य पदे स्थ इत्याह । यज्ञस्य ह्येते पदे । अथो प्रतिष्ठित्यै ।” इति । (५ प्र० । ३ अ० । ६ म०) । समानरूपत्वेन द्वित्वेन च पादसादृश्यादित्यं कर्त्तव्यं । अपि च पादद्वयसादृश्येन प्रतिष्ठार्थमेतद्भवति* ॥

कल्पः । महावीरं करोति । त्र्युद्धिं पञ्चाङ्गुमपरिमितोर्द्धं प्रादेशमात्रमूर्द्धसमानं† उपरिष्टादासेचनवन्तं मध्ये सन्नत वायव्यप्रकारङ्गायत्रेण त्वा छन्दसा करोमीति प्रथमन्त्रैष्टुभेनेति । द्वितीयं जागतमिति । तृतीयं अपि वा सर्वैरेकैकमिति । पाठस्तु । ^{(१९)}“गायत्रेण त्वा ० छन्दसा करोमि”^{(१९)} इति । हे प्रथम महावीर त्वां गायत्रच्छन्दोदेवतासामर्थ्येन निष्पादयामि । एवं द्वितीयतृतीययोर्महावीरयोस्त्रैष्टुभजागतमन्त्रौ व्याख्येयौ

मन्त्रेषु गायत्रादिपदानामुपयोगं दर्शयति । “गायत्रेण त्वा छन्दसा करोमीत्याह । छन्दोभिरेवैनं करोति” इति ।

---

* प्रतिष्ठार्थमेव भवतीति तै० पाठः
† मूर्द्धसानुमिति तै० पाठः ।