तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३६६	तैत्तिरीये आरण्यके

यदन्तरेयात् । दुश्चर्मा स्यात् ॥ १ ॥ तस्मान् नान्तराय्यं । आत्म-
नो गोपीथाय ।" इति । (५ प्र० । ३ अ० । ३ म०) । यत्र प्रवर्ग्यपा-
त्राणि तिष्ठन्ति । तत्र सूर्य्यश्चेत् प्राच्यां वसेत् तदानीं स्वयं प्रती-
च्यां तिष्ठेत् । सूर्य्यस्य प्रतीच्यामवस्थाने स्वयं प्राच्यां तिष्ठेत् ।
एवं सति प्रवर्ग्यादित्ययोर्मध्येऽन्तरायो न भवेत् । अन्तराये
तु कुष्ठरोगो 'स्यात्' । अतः 'स्वशरीररक्षार्थं 'अन्तरायं न',
कुर्यात् ॥

मृत्पात्रनिर्माणे साधनं विधत्ते । "वेणुना करोति । तेजो
वै वेणुः । तेजः प्रवर्ग्यः । तेजसैव तेजः समर्धयति ।" इति ।
(५ प्र० । ३ अ० । ४ म०) । कुम्भनिर्माणार्थं कुम्भकाराः काष्ठेन यं
व्यापारं कुर्वन्ति तत्र 'वेणुना', कुर्यात् नतु दारुणा । अग्नि-
र्देवेभ्योऽनिलायत स वेणुं प्राविशदिति श्रुत्या वेणोस्तेजस्त्वं तप्त-
घृताधारत्वात् प्रवर्ग्यपात्रमपि 'तेजः' । अतो वेणुरूपेण 'तेजसा',
प्रवर्ग्यरूपं 'तेजः', समृद्धं करोति ॥

कल्पः । मखिष्यन् मृदं (१६)"मखस्य शिरोऽसीति"(१७) । पिण्डं
कृत्वाेति । हे मृत्पिण्ड त्वं यज्ञस्य शिरःस्थानीयः 'असि' ॥

प्रवर्ग्यार्थस्य द्रव्यस्य शिरस्थानीयत्वं विशदयति । "मखस्य
शिरोऽसीत्याह । यज्ञो वै मखः । तस्यैतच्छिरः । यत् प्रवर्ग्यः ॥ २ ॥
तस्मादेवमाह ।" इति । (५ प्र० । ३ अ० । ५ म०) प्रथमानुवाके
धनुःकोट्याच्छिन्नं यज्ञपुरुषस्य शिरो द्यावापृथिव्योरनुवर्त्तनात्
प्रवर्ग्यनाम सम्पन्नमित्युक्तं । तस्मात् मखस्य शिरोऽसीति
मन्त्रोक्तमुपपन्नं ॥