तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके २ अनुवाकः। ३६६

दिति॒स्ते विलं॑ गृभ्णातु । पा॒ङ्क्तेन॒ छन्द॑सा^(२१) ।

पङ्क्तिकन्दो देवतया सह 'अदितिः' भूमिर्देवी, 'ते' तव, 'बिलं', 'गृभ्णातु' स्वीकरोतु ॥ तमेतं मन्त्रं विनियुङ्क्ते । "यजुषा बिलं करोति व्यावृत्यै" इति। (५ प्र०। ३ अ०। १० म०)। लौकिकेषु मृत्पात्रेषु मन्त्र- मन्तरेणैव कुम्भकारा 'बिलं' कुर्वन्ति, अत्र तु मन्त्रेणेति 'व्यावृत्तिः' ॥ महावीरस्य प्रादेशपरिमाणं हस्ताभिनयेन विधत्ते । "इय- न्तं करोति। प्रजापतिना यज्ञमुखेन सम्मितम्" इति। (५ प्र०। ३ अ०। ११ म०)। यज्ञपुरुषस्य शिरश्चिबुकयोर्मध्यवर्त्ति 'प्रादेश- मात्रं', प्रजापतिश्च वैश्वानरविद्यायां प्राजापत्यत्वेनोपास्यः। यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमिति च्छान्दोगैराम्नातत्वात् । अतः प्रा- देशमात्रो महावीरः 'प्रजापतिना यज्ञमुखेन', च तादृशो भवति ॥ तदेवं परिमाणमनूद्य प्रशंसति । "इयन्तं करोति । यज्ञ- परूषा सम्मितम्" इति। (५ प्र०। ३ अ०। १२ म०)। 'यज्ञस्य' परुरङ्गं ऐन्द्रवायवादिग्रहपात्रं, तेन सादृश्यं प्रादेशमात्रत्वे सम्पाद्यते ॥ पुनरप्यनूद्य प्रशंसति । "इयन्तं करोति। एतावद्वै पुरुषे वीर्यं वीर्यसम्मितम्" इति ॥ ४ ॥ (५ प्र०। ३ अ०। १३ म०)। पुरुषशरीरे 'वीर्यं' दर्शनश्रवणादिसामर्थ्यं, प्रादेशपरिमित मुखे विद्यते । अतो वीर्यसादृश्यमेतस्य भवति ॥

3 D