तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके ५ अनुवाकः । ४१५

व्या॒नाय॒ स्वाहा॑पा॒नाय॒ स्वाहा॑ । चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ श्रोत्रा॑य॒ स्वाहा॑ । मन॑से॒ स्वाहा॒ वाचे॒ सर॑स्वत्यै

अनुवचनकाले व्यापारान्तरेण व्यवधानं निवारयति । “स- न्ततमन्वाह । प्राणानामन्नाद्यस्यासन्तत्यै । अथो रक्षसामप- हत्यै” इति । (५ प्र० । ४ अ० । ६ म०) । एकासृचमुक्ता प्राणा- वसानं कृत्वापि पुनरप्यन्यामृचमेव ब्रूयात्, न त्वन्यं वाग्- व्यापारं कुर्यात् । तदिदं सान्तत्यं एतेन प्राणा अविच्छिन्ना भवन्ति, अन्नञ्च न विच्छिद्यते । रक्षाँसि चापहन्वन्ते ॥

ऋचां बहुत्वं विधत्ते । “यत् परिमिता अनुब्रूयात् । परि- मितमवरुन्धोत । अपरिमित्ता अन्वाह । अपरिमितस्यावरुद्ध्यै” इति । (५ प्र० । ४ अ० । १० म०) । ऋचामल्पत्वे फलमप्यल्पं स्यात् । अतः फलबाहुल्याय बह्वीरनुब्रूयात् ॥

यदुक्तं सूत्रकारेण 'अथैतं प्रचरणीयं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्याविच्छिन्नाग्रेण वेदेनोपरिष्टात्* सम्मार्ष्टीति । तत्र वेदस्य दर्भमयत्वं वारयितुं मौञ्जत्वं विधत्ते । “शिरो वा एतद्यज्ञस्य ॥ ३ ॥ यत् प्रवर्ग्यः । ऊर्गुञ्जाः । यन्मौञ्जो वेदो भवति । ऊर्जैव यज्ञस्य शिरः समर्द्धयति” इति । (५ प्र० । ४ अ० । ११ म०) । प्रवर्ग्यस्य यज्ञशिरस्त्वं† प्रथमानुवाके प्रपञ्चितं । ‘मुञ्जाः’ तृणविशेषाः, तेषां पशुभिर्भक्ष्यत्वादूर्ग्रूपत्वं, अतो

---

* वेदेनाहवनीयस्योपरिष्टात् इति तै० पुस्तकपाठः ।
† यज्ञस्य शिरस्त्वं इति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।
3 F