तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४१२ तैत्तिरीये आरण्यके

द्वादशसु दिनेषु तदनुसारेण प्रवर्ग्यावृत्तिः । एतच्च सूत्र- कारेण सङ्गृहीतं त्र्युपसत्के षट्कृत्वः षडुपसत्के द्वादशकृत्वो द्वादशोपसत्के चतुर्विंशतिकृत्वः इति ॥

विकल्पितं पक्षान्तरं विधत्ते । "अथो खलु । सकृदेव प्रवृ- ञ्ज्यः । एकँ हि शिरः" ॥ २ ॥ इति । (५ प्र० । ६ अ० । ६ म०) । पक्षान्तरोपन्यासाय 'अथो' शब्दः शिरस एकत्वात् तत्स्था- नीयः प्रवर्ग्यः सकृदेवानुष्ठेयो न त्वावर्त्त्येति केषाञ्चित् पक्षः । एतच्च सूत्रकारेण विस्पष्टमुदाहृतं । सुत्यायां प्रवृञ्जनमेके समामनन्ति । तत्र मीमांसा यदा पुरस्तादरुणः स्यात् अथ प्रवृञ्ज्य उपकालं उपव्युषं समयास्तमिषित उदितानुदित उदि- ते वा प्रातःसङ्गवे मध्यन्दिने वा पवमाने सुत आग्नीध्रागारे प्रवृञ्ज्यः सकृदेव प्रवृञ्ज्य इति विज्ञायत इति ॥

प्रवर्ग्यस्याग्निष्टोमसम्वन्धं विधत्ते । "अग्निष्टोमे प्रवृणक्ति । एतावान् वै यज्ञः । यावानग्निष्टोमः । यावानेव यज्ञः । तस्य शिरः प्रतिदधाति" इति । (५ प्र० । ६ अ० । ७ म०) । यावन्तः सोमयागाः सन्ति तेषु सर्वेषु 'अग्निष्टोमः' सञ्चारी अतः सर्व्व- यज्ञात्मकः तत्रानुष्ठिते सति कृत्स्नेऽपि यज्ञे 'शिरः' प्रतिष्ठितं भवति । अनारभ्याधीतस्य प्रवर्ग्यस्य यद्यपि पुरस्तादुपसदामि- तिवाक्येनैव प्रकृतिभूताग्निष्टोमसम्बन्धः, प्राप्तः, तथापि शाखा- न्तरगतं न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यादिति निषेधमपोद्य प्रतिप्रस- वार्थं पुनर्विधानं, निषेधस्त्वतिरात्रेऽपि चरितार्थो भविष्यति तस्यापि विकल्पितप्रथमयज्ञत्वात् , तथा चापस्तम्ब आह ।