तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके ७ अनुवाकः । ४४१

‘शिरः’ प्रतिष्ठितं भवति तथैतत् सम्पद्यते ‘ग्रीवासु’ इति वचन- व्यत्ययः ॥

प्रवर्ग्यस्यावृत्तिं विधत्ते । “त्रिः प्रवृणक्ति । त्रय इमे लो- काः । एभ्य एव लोकेभ्यो यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे” इति । (५ प्र०। ६ अ० । २ म०) । उपसदां दिनत्रयेऽनुष्ठेयत्वात् तत्समो- पवर्त्ती प्रवर्ग्योऽपि दिनत्रयेऽनुष्ठेयः तथा सति लोकत्रयार्थं यज्ञशिरः, प्रतिष्ठितं भवति ॥

सायं प्रातश्चेति कालद्वयानुष्ठानं प्रशंसति । “षट् सम्प- द्यन्ते । षड् वा ऋतवः ॥ १ ॥ ऋतुभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे” इति । (५ प्र० । ६ अ० । ३ म०) । एकैकस्मिन् दिने कालभेदेन द्विरनुष्ठानात् ‘षट्’ सङ्ख्या सम्पद्यते । तत* ऋतुभ्यः सकाशा- द्यज्ञ-‘शिरः’ सम्पादितं भवति ॥

दिनषट्कपक्षं विधत्ते । “द्वादशकृत्वः प्रवृणक्ति । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सरादेव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे” इति । (५ प्र० । ६ अ० । ४ म०) । षट्सु दिनेषु कालद्वयानुष्ठानेन द्वाद- शत्वं ॥

द्वादशसु दिनेष्वनुष्ठानविधिमभिप्रेत्य प्रशंसति । “चतुर्विꣳ- शतिः सम्पद्यन्ते । चतुर्विꣳशतिरर्द्धमासाः । अर्द्धमासेभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्ध” इति । (५ प्र० । ६ अ० । ५ म०) । द्वाद- शस्वपि दिनेषु कालद्वयानुष्ठानेन ‘चतुर्विंशतिः’ सम्पत्तिः अग्नि- ष्टोमे त्रिष्वेव दिनेषूपसदः अग्निचयन षट्सु दिनेषु अहीने सत्रे

---

* ऋत इति तै० पु० पाठः ।

३।२