तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४४० तैत्तिरीये आरण्यके

थिभि॒श्चर॑न्तं। स स॒ध्रीचीः॒ स विषू॑ची॒र्वसा॑नः। आवे॑-

'अनिपद्यमानं' विनाशरहितं, अथ वा आदित्यरूपेण पतनर- हितं। तथा 'पथिभिः' नानामार्गैः, 'आ''चरन्तं' 'च' 'परा' 'चरन्तं' 'च' आदित्यरूपः सन्नाभिमुख्येन प्रातःकाले समा- गच्छन्तं, सायङ्काले पराङ्मुखत्वेन गच्छन्तं। 'सः' महावीर आदित्यरूपः, 'सध्रीचीः' एकत्र सहावस्थिता अपि, 'विषू- चीः' नानादेशेषु विभज्य गच्छन्तीरपि प्रजाः सर्वाः, 'वसा- नः' स्वकीयरश्मिभिराच्छादयन् इव वर्त्तते। अथ वा एक- त्रावस्थिताः तत्र तत्र पृथगवस्थिताश्च मरीचिः स्वस्मिन्नाच्छा- दयन् वर्त्तते। 'सः' च 'भुवनेष्वन्तः' सर्वेषु लोकेषु मध्ये, 'आवरीवर्त्ति' पुनःपुनरावर्त्तते। सोऽयं मन्त्र उपरिष्टा- द्व्याख्यास्यते॥

तत्र प्रथमं तावत् प्रवर्ग्यस्य कालं विधत्ते। "शिरो वा एतद्यज्ञस्य। यत् प्रवर्ग्यः। ग्रीवा उपसदः। पुरस्तादुपसदां प्रवर्ग्यं प्रवृणक्ति। ग्रीवास्वेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति" इति। (५ प्र०।६ अ०।१ म०)। प्रवर्ग्यस्य यज्ञ-'शिरो'रूपत्वात् 'उपसदां' च यज्ञ-'ग्रीवा'रूपत्वात् उभयोः सामीप्याय 'उप- सदः' अनुष्ठानात्, प्रागेव 'प्रवर्ग्यं' कर्म, अनुतिष्ठेत्। तप्ते घृते पयःप्रक्षेपः प्रवृञ्जनं तद्यस्मिन् कर्मविशेषे विद्यते सोऽयं 'प्र- वर्ग्यः', स कर्मविशेषो यथा सम्पद्यते तथा प्रवृञ्जनं कुर्यादि- त्यक्षरार्थः। प्रवर्ग्योपसदोः सामीप्ये सति यथा लोके ग्रीवायां