तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४४४	तैत्तिरीये आरण्यके

प्राणो वै गोपाः। प्राणमेव प्रजासु विघातयति" इति। (५प्र०।६अ०।१०म०)। 'प्राणः' हि खावस्थानेन* शरीराणि गोपायतीति 'गोपाः' मन्त्रे च प्राणेन स्तुतिमभिप्रेत्य महावीरे गोपाशब्दः प्रयुक्तः, अतो गोपामपश्यमित्युक्ते सति सर्व्वासु 'प्रजासु' 'प्राणमेव' प्रसारितवान् भवति ॥

आदित्यरूपेण स्तुतिमभिप्रेत्य पुनरपि व्याचष्टे । “अपश्यं गोपामित्याह । असौ वा आदित्यो गोपाः । स हीमाः प्रजा गोपायति । तमेव प्रजानां गोप्तारं कुरुते” इति । (५प्र०। ६अ०।११म०) । ‘आदित्यः' ह्युदयेन प्रकाशं कृत्वा, सर्व्वाः ‘प्रजाः’ गोपायतीति 'गोपाः', तद्रूपत्वेन स्तुतत्वात् महावीरः 'गोपाः' । एतत्पाठेन यजमानमेव 'प्रजानां' 'गोप्तारं' करोति ॥

प्रथमपादस्योत्तरभागोक्तादित्यरूपेणावस्थितस्य महावीरस्य भूमौ पतनाभावः प्रसिद्ध इति दर्शयति । “अनिपद्यमानमित्याह ॥ ४ ॥ न ह्येष निपद्यते” इति । (५प्र०।६अ०। १२म०) ॥

द्वितीयपादोक्तं नानामार्गैरादित्यस्यागमनं परागमनञ्च प्रसिद्धमिति दर्शयति । “आ च परा च पथिभिश्चरन्तमित्याह । आ च ह्येष परा च पथिभिश्चरति” इति। (५प्र०। ६अ०।१३म०) ॥

यदायमादित्य उदयं प्राप्तः सर्व्वाः प्रजा अभितो विशेषेण

* खावयवस्थानि इति तै० पु० पाठः ।