तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके ७ अनुवाकः । ४४५

रोव॑र्त्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तः॑।(१) । (२)अ॒त्र प्रावी॒ः । मधु॑माध्वीभ्यां॒ मधु॑माधूचीभ्यां॑ । अनु॑ वां देव॒वीत॑ये(२) । (३)सम॒-

पश्यति । तदानीं स्वेन सह वर्त्तमाना दूरे विविधं प्रसृताश्च मरीचीः वस्त्रवद्वसानो वर्त्तत इत्येतत् प्रसिद्धमित्येतादृशं तृतीयपादाभिप्रायं दर्शयति । “स सध्रीचीः स विषूचीर्व्वसान इत्याह । सध्रीचीश्च ह्येष विषूचीश्च वसानः प्रजा अभिविप- श्यति” इति । (५ प्र० । ६ अ० । १४ म०) ॥

चतुर्थपादोक्ता भुवनमध्ये सूर्य्यस्यावृत्तिः प्रसिद्धेति दर्शय- ति । “आवरीवर्त्ति भुवनेष्वन्तरित्याह । आह्येष वरीवर्त्ति भुवनेष्वन्तः” इति । (५ प्र० । ६ अ० । १५ म०) ॥

अथ वसन्तर्त्तरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह । (२)“अत्र प्रावीः ० अनु वां देववीतये”(२) इति। हे महावीर ‘अत्र’ अस्मिन् कर्म्मणि, ‘मधुमाध्वीभ्यां’ सहितस्त्वं ‘प्रावीः’ अस्मान् प्रकर्षेण रक्षित- वानसि, ‘मधु’शब्दा वसन्तावयवचैत्रमासाभिमानिदेवमाचष्टे । ‘माध्वी’ शब्दस्तत्पत्नीं । तथा द्वितीयो ‘मधु’शब्दः वसन्तावयव- वैशाखमासाभिमानिदेवमाचष्टे, ‘माधूची’शब्दस्तत्पत्नीं ताभ्यां सहितस्त्वं प्रावीरित्यन्वयः । ‘वां’ वसन्तदेवौ युवां, ‘अनु’सृत्य, ‘देववीतये’ देवप्राप्त्यर्थं, महावीरमवेक्षते इति शेषः ॥

मन्त्रस्य वसन्तर्त्तूपरतां दर्शयति । “अत्र प्रावीर्मधुमाध्वी- भ्यां मधुमाधूचीभ्यामित्याह । वासन्तिकावेवास्मा ऋतू कल्प-