तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके ७ अनुवाकः । ४५५

शूरं पुत्रं, लभेय । ‘अहं’ तत्प्रसादात् ‘रायस्पोषेण’ धन- पुष्ट्या, ‘मा वियोषं’ वियुक्ता मा भुवं ॥

अस्मिन्ननुवाके मन्त्रसङ्ख्यां दर्शयति । “नववैतेऽवकाशा भवन्ति । पत्नियै दशमः । नव वै पुरुषे प्राणाः ॥६॥ नाभि- र्दशमी । प्राणानेव यजमाने दधाति । अथो दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे” इति । (५प्र०।६अ०। ३३म०) । अवकाश्यन्तेऽर्थम्प्रकाशयन्त इति ‘अवकाशाः’ मन्त्राः । ते चात्र ‘नव’-सङ्ख्याका* ऋत्विजां ‘भवन्ति’ । अपस्रं गोपासि- त्येको मन्त्रः, अच प्रावोरित्याद्या ऋतुविषयाः षएमन्त्राः†, तपोजामित्यादि मा मा हिंसीरित्यन्तं वाक्यजातमेको मन्त्रः, त्वमग्न इत्यादिको रात्रयः मन्विन्त्यन्तिको मन्त्र‡ एकः, एवं नवसङ्ख्याकाः । त्वष्टीमतीत्यादिकः पत्न्याः§ ‘दशमः’ मन्त्रः । पुरुषशरीरेऽपि छिद्रगताः ‘प्राणाः’ ‘नव’-सङ्ख्याकाः तदपेक्षया ‘नाभिर्दशमी’ अतो मन्त्रगतसङ्ख्यासाम्यात् ‘यजमाने’ ‘प्रा- णानेव’ सुस्थिरान्॥ करोति । अपि च ‘विराट्’ द्वारा ‘अन्नं’ अपि प्राप्नोति ॥

एतैर्मन्त्रैः सार्द्धं महावीरावेक्षणं विधत्ते । “यज्ञस्य शिरो- ऽच्छिद्यत । तद्देवा होताचभिः प्रत्यदधुः । ऋत्विजोऽवेक्षन्ते ।

---

* नवसङ्ख्याका भवन्ति इति D चिह्नितपु० पाठः ।
† परे मन्त्राः इति D चिह्नितपु० पाठः ।
‡ सन्वित्येको मन्त्रः इति तै० पु० पाठः ।
§ पत्न्यै इति D चिह्नितपु० पाठः ।
॥ सुस्थितान् इति D चिह्नितपु० पाठः ।
3 L