तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४५८ तैत्तिरीये आरण्यके

त्याह, गतेत्याह, शारदावेवास्मा ऋतू कल्पयति, रुन्धे, कवी- नामित्याह, प्राणाः, प्रतिदधाति, भवन्ति, वाचयति, चत्वारि च ॥ इति ५ प्रपाठके ६ अनुवाकः ॥

अत्र मीमांसा । तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् ।

न प्रवृञ्ज्यादाद्ययज्ञे क्रतौ सोऽनुष्ठितावुत ।
प्रतिषेधः क्रतौ युक्त उक्ता ह्यस्याद्ययज्ञता ॥
प्रवृणक्त्युपसद्द्भ्यः प्रागिति वाक्यात् क्रतोर्विधेः ।
आद्यप्रयोगे प्राथम्यान्निषेधः क्वचिदेव सः ॥

ज्योतिष्टोमे प्रवर्ग्याख्यं कर्म प्रकृत्य श्रूयते । न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यादिति सोऽयं निषेधो ज्योतिष्टोमक्रतौ द्रष्टव्यो न तु तदीयप्रथमप्रयोगे । कुतः । एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोम इति। तस्य प्रथमयज्ञत्वाभिधानादिति चेत् । मैवं । पुरस्तादुपसदां प्रवर्ग्यं प्रवृणक्तीति* वाक्येन क्रतौ प्रवर्ग्यस्य विहितत्वात् । न च विधिनिषेधवाक्ययोः समानबलत्वादयं निर्णयः, तथा सति प्रतिषेधवाक्ये प्रथमशब्देन प्रयोगपरत्वनिर्णयात् प्रथमद्वितीयादिशब्दाः क्रियाया आवृत्तौ मुख्याः तत्सम्बन्धाद्वस्तुषूपचर्य्यन्ते । प्रथममध्येतव्यत्वात् प्रथमकाण्डं, तदनन्तरमध्येतव्यत्वाद्वितीयकाण्डं, एवमादावुत्पन्नत्वात् प्रथमः पुत्रः, तदनन्तरमुत्पन्नत्वाद्वितीयः पुत्रः । तथापि† प्रयोगक्रियाया

---

* प्रवृणक्तीति D चिह्नितपु० पाठः।
† तथा सति इति तै० पु० पाठः ।