तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ४७५

बृहस्पत॑ये त्वा विश्वदे॑व्यावते॒ स्वाहा॑ । स॒वि॒त्रे त्वा॑र्भू॒मते॑ वि॒भुमते॑ प्र॒भुमते॒ वाज॑वते॒ स्वाहा॑ । य॒माय॑ त्वाङ्गिर॑स्वते पितृमते॒ स्वाहा॑^(१) । ^(२)विश्वा॒ आशा॒ दक्षि॑णसत्^(१) ।

दिभिर्युक्ताय सवितृनामकाय वाताय कथयामि । अङ्गिरोभिः पितृभिश्च युक्ताय यमनामकाय वाताय कथयामि । अय- मपि मन्त्रोविकल्पार्थः ॥

एतैर्मन्त्रैः साध्यवातनामकथनं* विधत्ते । "शिरो वा एत- द्यज्ञस्य । यत् प्रवर्ग्यः । आत्मा वायुः । उद्यत्य वातनामान्याह । आत्मन्नेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति" इति । (५ प्र० । ७ अ० । ३२ म०) । आहवनीयं प्रतिनेतुं प्रवर्ग्यमुद्धृत्य वातनामकथनेन वायोरात्मत्वादात्मन्येव 'यज्ञस्य†' अग्निः प्रतिष्ठितो भवति ॥

तत्कथनमध्ये श्वासं वारयति । "अनवानं । प्राणानाꣳ सन्तत्यै" इति । (५ प्र० । ७ अ० । ३३ म०) । अवानं श्वासः स यथा न भवति तथा पठेत् । तच्च प्राणानामविच्छेदाय भवति ॥

मन्त्रसङ्ख्यां विधत्ते । "पञ्चाह ॥६॥ पाङ्क्तो यज्ञः । यावानेव यज्ञः । तस्य शिरः प्रतिदधाति" इति । (५ प्र० । ७ अ० । ३४ म०) । धानाकरम्भादिहविःपञ्चकयोगेन 'यज्ञः' 'पाङ्क्तः' स च 'या- वान्' अस्ति 'तस्य' सर्व्वस्य, 'शिरः'-नामपञ्चकेन प्रतिष्ठितं भवति ॥

उत्तरपञ्चकस्य प्रथममन्त्रे अग्निशब्देनादित्यो विवक्षित

---

* कथनविकल्पं इति तै० पुस्तकपाठः ।
† यज्ञशिरः प्रतिष्ठितं भवति इति तै० पुस्तकपाठः ।