तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४८५

एतस्याभिवृद्धेर्मन्त्रोक्तायाः वृष्टिहेतुत्वं दर्शयति । "यत् पिन्वते । वर्षुकः पर्जन्यो भवति । तस्मात् पिन्वमानः पुष्टः" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १५ म०) । 'पिन्वते' वर्द्धते, पात्रस्योपरि उद्गच्छतीत्यर्थः ॥

हविष उद्गमनं दिग्विषेपेण प्रशंसति । "यत् प्राङ् पिन्वते । तद्देवानां । यद्दक्षिणा । तत्पितॄणां ॥ ४॥ यत् प्रत्यक् । तन्मनुष्याणां । यदुदङ् । तद्रुद्राणां" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १६ म०) ॥

इत्थमभिवृद्धिं प्रशस्य प्रागुदग्दिशोः मध्ये चरणं* विधत्ते । "प्राञ्चमुदञ्चं पिन्वयति । देवत्राकः" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १७ म०) । प्रागुदङ्ङ्मध्यवर्त्तिनमेतं प्रवर्ग्यं इष्टं 'पिन्वयति' अभिवृद्धं कुर्य्यात् । महावीरमध्ये तस्मिन् प्रदेशे दधिप्रक्षेपेणाभिवर्द्धयेत् । तेन देवत्रा, देवेष्टकः एतं प्रवर्ग्यं करोति ॥

पक्षान्तरं विधत्ते । "अथो खलु । सर्व्वा अनु दिशः पिन्वयति । सर्व्वा दिशः समेधन्ते" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १८ म०) । पात्रमध्ये 'सर्व्वा दिशः' 'अनु'लक्ष्य, दधिप्रक्षेपेण तद्धविरुद्गमयेत् । तेन सर्व्वा अपि दिशः सम्यग् वर्द्धन्ते ॥

पात्रादुद्गतस्य हविषः परिधिभ्यो बहिर्द्देशे पतनं वारयितुं विधत्ते । "अन्तः परिधि पिन्वयति ॥ ५॥ तेजोऽस्कन्दाय" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १८ म०) । परिधीनां 'अन्तः' एव यथा पतति तथा अभिवर्द्धयेत् । तथा सत्यविनाशितं तेजो भवति ॥

---

* विद्धरणं इति D चिह्नितपु० पाठः