तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४८३

स्वाहा॑ । सूर्यो॒ ज्योति॒र्ज्योतिः॒ सूर्यः॒ स्वाहा॑^(९) । ^(१०)भूः स्वाहा॑^(१०) । ^(११)हुतꣳ॑ ह॒विः । मधु॑ ह॒विः । इन्द्र॑तमे॒ऽग्नौ ॥

(९ मन्त्रः) । योऽयं 'अग्निः' स ज्योतिःस्वरूपः यश्च ज्योतिः- स्वरूपः सोऽप्यग्निः अग्नेर्ज्योतिषश्चात्यन्तमभेदं द्योतयितुं व्यति- हारेण द्विरुपन्यासः । तस्मात् अग्नये स्वाहुतमिदमस्तु । सूर्य्य- मन्त्रोऽप्येवं व्याख्येयः ॥ मन्त्रद्वयस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । “अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहा सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिःसूर्यः स्वाहेत्याह । यथा यजुरेवै- तत्” इति । (५ प्र० । ८ पञ्च० । २८ म०) ॥ कल्पः । अथाप उपस्पृश्य तूष्णीं काष्ट्रीं समिधमाधाये- तस्मादेव शेषादुपयमनेनाग्निहोत्रं जुहोतीति भूः स्वाहेति । (१० मन्त्रः) । 'भूः' सत्तास्वभावः, सदेव सौम्येदमग्र आसी- दित्यादिशास्त्रप्रतिपाद्यस्य परमात्मनः स्वरूपभूतो योऽग्निः तस्मै स्वाहुतमिदमस्तु ॥ अत्र मीमांसया भूः स्वाहेति मन्त्रं प्रथमप्रवर्ग्यकालीनाग्नि- होत्रविषयत्वेन व्यवस्थापयति* । “ब्रह्मवादिनो वदन्ति । होत- व्यमग्निहोत्रा३न्न होतव्या३मिति ॥१०॥ यद्यजुषा जुहुयात् । अयथा पूर्व्वमाहुतीर्जुहुयात् । यन्न जुहुयात् । अग्निः पराभ- वेत् । भूः स्वाहेत्येव होतव्यं । यथा पूर्व्वमाहुतीर्जुहोति । नाग्निः

* व्यवस्थां दर्शयति इति तै० पुस्तकपाठः ।