तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४६ तैत्तिरीये आरण्यके

भिः सोमाभीरक्ष॑ण॒ इति॑⁽१२⁾ । ⁽१३⁾तद॑प्याम्ना॒यः । दिग्- भाज ऋ॒तून् करो॑ति⁽१३⁾ । ⁽१४⁾ए॒तयै॒वावृता स॒हस्रसू- र्य॑ताया॒ इति॑ वैशम्पाय॒नः⁽१४⁾ । ⁽१५⁾तस्यै॒षा भव॑ति ।

---

अवस्थिताः । तत्स्वामिनः सूर्या इह कर्मणि होत्रादयः 'ऋ- त्विजः', भूत्वा चरन्ति । होता प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टा अच्छावाका आग्नीध्र इत्येते 'सप्त होतारः', य एतेऽत्र होत्रादयः 'ऋत्विजः', देवा भूत्वा सप्तादित्या इत्युच्यन्ते, हे सोमयागाधिपते 'तेभिः' होतृरूपैरादित्यैः, नोस्मान् 'अभि- रक्ष' । इत्यनयापीष्टकामुपदध्यात् ॥

ननु सूर्या ऋत्विग्रूपा इत्यस्मिन्नर्थे इयमृगाहृता । तत्र दिशो नानासूर्या इत्येतदप्रस्तुताभिधानमित्याशङ्क्योत्तरमाह । (१३)“तदप्याम्नायः • करोति”⁽१३⁾ इति । यदुक्तं दिशां नाना- सूर्योपत्वं 'तदप्याम्नायः', शाखान्तरे कश्चिन् मन्त्रो ब्रूते, अतो वेदान्तरसिद्धत्वादेतदपि वक्तव्यमेव । नाप्रस्तुतं किञ्चित् तस्मिन्नर्थे युक्तिरप्यस्ति 'दिग्भाजः' तां तां दिशं प्राप्यावस्थिताः सूर्याः, 'ऋतून्' वसन्तादिसूचितानृतुधर्मान्, 'करोति' तस्यां तस्यां दिशि कुर्वन्ति, न हि ऋतुनिष्पादकसूर्यव्यतिरेकेण त- त्तदृतुधर्माः सम्भवन्ति तस्मात् सन्त्येव दिक्षु विभिन्नाः सूर्याः ॥

अथ कैमुतिकन्यायेन दिशां बहुसूर्यत्वं दृढीकरोति । (१४)“एतयैवावृताः • वैशम्पायनः”⁽१४⁾ इति । 'एतयैवावृताः'