तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

५१६ | तैत्तिरीये आरण्यके

नुपा॑गाः^(९१) । ^(९२)इ॒दम॒हं म॑नु॒ष्यो॑ मनु॒ष्या॑न् । सोम॑पी-

सन्, 'एतत्' अस्माकं प्रत्यक्षं यथा भवति तथा, 'देवान्', 'उपागाः' प्राप्तवानसि ॥

अत्र प्रवर्ग्यस्य देवत्वं सर्व्वदेवप्रापणञ्च* प्रसिद्धमित्येतद्दर्शयति । "एतत्त्वं देव घर्म देवो देवानुपागा इत्याह । देवो ह्येष सन् देवानुपैति" । इति । (५ प्र ० ।६ अ ० ।३३ म ०) ॥

कल्पः । इदमहं मनुष्यो मनुष्यानिति प्रदक्षिणमावर्त्तयेति । पाठस्तु । ^(९२)"इदमहं मनुष्यो मनुष्यान् । ० सह रायस्पोषेण"^(९२) इति । 'अहं' यजमानः, 'मनुष्यः', सन् 'इदं' प्रत्यक्षं यथा भवति तथा, 'मनुष्यान्', प्राप्नोमीति शेषः । हे 'सोमपीथ' सोमपान, 'मां', आभिमुख्येन 'अन्विहि' प्राप्नुहि, न केवलं त्वमेव, किन्तु 'प्रजया रायस्पोषेण', च 'सह', तदुभयमपि मां प्राप्नोतु ॥

यजमानस्य मनुष्यत्वं मनुष्यत्वप्राप्तिश्च प्रसिद्धा इत्येतद्दर्शयति । "इदमहं मनुष्यो मनुष्यानित्याह ॥ १० ॥ मनुष्यो हि । एष सन् मनुष्यानुपैति" । इति । (५ प्र ० ।६ अ ० ।३४ म ०) ॥

सोमपानप्रार्थनायां कारणं दर्शयति । "ईश्वरो वै प्रवर्ग्यमुद्वासयन् । प्रजां पशून्त्सोमपीथमन्वूदासः सोमपीथानुमेहि । सह प्रजया सह रायस्पोषेणेत्याह । प्रजामेव पशून्त्सोमपीथमात्मन्धत्ते" । इति । (५ प्र ० ।६ अ ० ।३५ म ०) । यः

---

* अत्र प्रवर्ग्यस्य देवप्रापणमिति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।