तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

५० तैत्तिरीये आरण्यके

(१) अर्धमासा॑ मु॒हूर्ताः॑ । निमेषास्त्रुटि॑भिः स॒ह । केमा आपो॑ निवि॑शन्ते । यदीतो यान्ति॒ सम्प्र॑ति(२) । (२) काला अप्सु निवि॑शन्ते । आपः॒ सूर्ये॑ समाहि॑ताः ॥ १ ॥

श्यते अतः कुत्राधारे निवसतौति प्रश्नः । नह्यालम्बनमन्तरेण निर्देष्टुं शक्यं, एतच्चोपलक्षणं, कारणमपि किमिति प्रष्टुरभिप्रायः । एवं 'संवत्सराहोरात्रमासत्र्त्तवः', कस्मिन्नाश्रयेऽवस्थिताः किं वा तेषां कारणमिति हे 'देव' जगत्कर्त्तः, कथय । संवत्सरस्य बह्ववयवसमष्टित्वं द्योतयितुं 'मिथः', इत्युक्तं । बहवः कालावयवाः सम्भूय वसन्ति यत्र सोयं संवत्सरः ॥

कल्पः । अर्धमासा इत्युपरिष्टादिति । (२)"अर्धमासा मुहूर्त्ताः • यदीतो यान्ति सम्प्रति"(२) इति । 'अर्द्धमासमुहूर्त्तनिमेषाः', प्रसिद्धाः । कालपरमाणुद्वयात्मकः कालद्व्यणुकस्त्रुटिः तथाविधैः 'त्रुटिभिः', 'सह', अर्धमासादयः कुत्राधारे स्थिताः कुतश्चोत्पन्नाः । भूमौ वर्त्तमाना आपो याः सन्ति ताः 'यदि', घर्मकाले 'इतः' भूमेः सकाशात्, 'यान्ति' । दृश्यते हि तस्मिन् काले सर्वत्र जलशोषः । 'सम्प्रति' तदानीम्, 'इमाः' 'आपः', 'क निविशन्ते', च आसामाधारः कः ॥

कल्पः । काला अप्सु निविशन्त दूति । तत्र प्रथमामाह । (२)"काला अप्सु निविशन्ते • विद्युत्सूर्ये समाहिता"(१) इति । पूर्वमन्त्रद्वयोक्तानां प्रश्नानामिदमुत्तरं, संवत्सरादयः त्रुट्यन्ता-