तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ५१

अ॒भ्राण्यपः॒ प्र॑पद्यन्ते । वि॒द्युत्सूर्ये॑ समाहि॑ता^(३) ।

---

दयः कालाः पृष्टाः ते सर्वे 'कालाः', 'अप्सु निविशन्ते', । आपो वा इदमग्रे सलिलमासीत् । इत्यपां जगत्कारणत्वेनाम्नातत्वात् । तत्रैव कालानामवस्थानमुत्पत्तिश्च । तथाहि । मनुना तावदेवं स्मर्यते । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् । तदण्डमभवद्धैमं सूर्यकोटिसमप्रभमिति । परमेश्वरेण प्रथमं सृष्टास्वप्सु घनीभावसामर्थ्ये प्रक्षिप्ते सति ब्रह्माण्डं निष्पन्नं तच्च ब्रह्माण्डमभिन्नं सद्यावदवस्थितं तावतः कालस्य संवत्सर इति नाम सम्पन्नं । तथा च वाजसनेयिनो बृहदारण्यके समामनन्ति । तद्यद्रेत आसीत्संवत्सरो भवन्नहः पुरा ततः संवत्सर आभाति । एवं ब्रह्माण्डे महाप्सु संवत्सरे समुत्पन्ने सति तदवयवाः कालविशेषाः सर्वेऽप्यद्भ्य एवोत्पन्ना अप्स्वेव 'निविशन्ते', तदिदं कालप्रश्नोत्तरं । या एता 'आपः', भूमौ शुष्यन्ति ताः सर्वा रश्मिद्वारा 'सूर्ये समाहिताः', भवन्ति । घर्मकाले हि तीक्ष्णैः सूर्यरश्मिभिर्जलशोषः सर्वैः प्राणिभिर्दृश्यते । अतएव बुद्धिमद्भिरुक्तं सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविरिति । इदं च केमा आपो निविशन्त इत्यस्योत्तरं । तेभ्यः सूर्यरश्मिभ्यः सकाशात् 'अभ्राणि', जलं प्राप्नुवन्ति । रश्मयो हि खनिजजलं धूमज्योतिर्मरुतां मेलनेनाभ्राकारमापादयन्ति । अतोऽभ्रस्य रश्मिगता आप एवोत्पत्तिकारणमाधारश्च । इदं च केदमभ्रमितिप्रश्नस्योत्तरं । येयं 'विद्युत्', मेघेषु दृश्यते सेयं 'सूर्ये समाहिता' ।

H 2