तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

५२ तैत्तिरीये आरण्यके

(४)अनवर्णे॑ इ॒मे भूमी॑ । इ॒यञ्चा॑सा॒ च रोद॑सी(४) । (५)किँ॒ स्वि॒दचा॒न्तरा॑भूत् । येने॒मे वि॑धृ॒ते उ॒भे । वि॒ष्णु- ना॑ वि॒धृते॒ भूमी॑ । इति॑ व॒त्सस्य॑ वेद॒ना(५) । (६)इरा॑-

सूर्य्यरश्मेरेव विद्युदाकारेण परिणतत्वात् । एतदुत्तरसामर्थ्यात् क्वेयं विद्युन्निविशत इत्यपि प्रश्नोऽत्र द्रष्टव्यः ॥

अथ द्वितीयामाह । (४)"अनवर्णे ॰ रोदसी"(४) इति । वर्णो रूपविशेषः । तद्राहित्यमवर्णत्वं कुरूपत्वं केनापि कुरूप- त्वेन रहितम् अनवर्णत्वं सुरूपत्वं, 'इमे भूमी', उभे 'अनवर्णे', सुरूपे दृश्येते । अत्र द्विवचनान्तभूमिशब्देन विवक्षितमर्थं श्रुति- रेव ब्रूते । 'इयं च' भूमिरपि, 'असौ च' द्यौरपि, एते 'रोदसी' द्यावापृथिव्यौ, भूमिशब्देन विवक्षिते इत्यर्थः । द्यावापृथिव्योः सुरूपत्वं नाम बहुविधदेवपरिपूर्णत्वं ॥

कल्पः । किंस्विद्वेति पञ्च वैष्णवीति । तत्र प्रथमामाह । (५)"किँ स्वि दचान्तराभूत् ॰ वेदना"(५) इति । 'येन' वस्तुना, 'इमे' द्यावापृथिव्यौ, 'उभे', अपि 'विधृते' विशेषेण सर्वजग- दाधारत्वेन धृते, 'अत्रान्तरा' अनयोर्द्यावापृथिव्योर्मध्ये 'किं- स्विद्भूतं' किं नाम वस्तु तादृशं विधारकम्भूत्, इति प्रश्नः । 'विष्णुना' व्यापिना परमेश्वरेण, 'भूमी' द्यावापृथिव्यौ, 'विधृते', 'इति' एवं, 'वत्साख्यस्य', महर्षेः 'वेदना' विज्ञानं । वत्सो हि स्तुतिकर्त्ता, स च विष्णुमेव द्यावापृथिव्योर्विधारकं स्मरति । इदञ्च किंस्विद्वेति प्रश्नस्योत्तरं ॥