तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

५७२ तैत्तिरीये आरण्यके

च॒र्षणी॒नां । अपो॑ या॑चा॒मि भेष॒जं(२०) । ^{(२१)}सुमि॒त्रा न॒ आप॒ ओष॑धयः सन्तु दुर्मि॒त्रास्तस्मै॑ भूयासु॒र्योऽस्मान् द्वेष्टि॒ यञ्च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः(२१) । ^{(२२)}आपो॒ हि ष्ठा म॑यो॒भुव॒- स्ता न॑ ऊ॒र्जे द॑धातन । म॒हे रणा॑य॒ चक्ष॑से(२२) । ^{(२३)}यो

---

कारणमौषधं, 'याचामि', इति । कीदृशीरपः, 'वार्याणां' वर- णीयानां कामानां, 'ईशानाः' दातुं समर्थाः, 'चर्षणीनां' मनु- ष्याणां, 'क्षयन्तः' निवासहेतुभूताः ॥

अथैकविंशं मन्त्रमाह । ^{(२१)}“सुमित्रा न आपः ० यञ्च वयं द्विष्मः”(२१) इति । 'आपः', 'ओषधयः', च इत्येता द्विविधा देव- ताः, 'नः' अस्मान् प्रति, 'सुमित्राः' सुष्ठु स्निग्धाः, 'सन्तु' । 'यः' अस्मदीयः शत्रुः, 'तस्मै', 'दुर्मित्राः' दुर्हृदया विरोधिनः, 'सन्तु' ॥

अथ द्वाविंशं मन्त्रमाह । ^{(२२)}“आपो हि ष्ठा मयो भुवः ० महे रणाय चक्षसे”(२२) इति । 'हि'शब्द एवकारार्थः प्रसिद्धार्थो वा । हे 'आपः', यूयमेव 'मयोभुवः स्थ' सुखस्य भावयित्र्यो भवत । स्नान- पानादिहेतुत्वेन सुखोत्पादकत्वं प्रसिद्धं । 'ताः' तादृश्यो यूयं, 'नः' अस्मान्, 'ऊर्जे' रसाय, भवदीयरसानुभवार्थं, 'दधातन' स्थापयत । किञ्च, 'महे' महते, 'रणाय' रमणीयाय, 'चक्षसे' दर्शनीयाय, 'दधातन' अस्मान् परतत्त्वसाक्षात्कारयोग्यान् कुरुतेत्यर्थः ॥

अथ त्रयोविंशं मन्त्रमाह । ^{(२३)}“यो वः शिवतमो रसः ० उशतीरिव मातरः”(२३) इति । 'वः' युष्माकं, 'शिवतमः' शान्त-