तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

५८२ तैत्तिरीये आरण्यके

ति, तदा 'प्रजापतिः', इत्येवास्य नाम। सर्वात्मना सम्भूतलदशापन्नस्य 'सम्राट्', इति नाम। प्रवृञ्जनदशापन्नस्य 'घर्म्मः', इति नाम। उद्वासनदशापन्नस्य 'महावीरः', इति नाम। एताभिर्दशाभिः अवस्थावत् 'यत्' स्वरूपं, तेन रूपेण 'आदित्यः', इति नाम। सः 'प्रवर्ग्य', एवं 'एतानि' 'नामानि', 'अकुरुत', सम्पादितवान्॥

नामवेदनं प्रशंसति। “य एवं वेद। विदुरेनं नाम्ना” इति। (५ प्र०।११ अ०।२ म०)। देवदत्तोपाध्याय इत्येवं तदीयं नाम सर्वैः ज्ञातं भवति॥

अथ नामविशेषव्यवहारप्रदर्शनेन प्रशंसति। “ब्रह्मवादिनो वदन्ति॥१॥ यो वै वसीयाᳪसं यथानाममुपचरति। पुष्यार्त्तिं वै स तस्मै कामयते। पुष्यार्त्तिमस्मै कामयन्ते। यः एवं वेद। तस्मादेवं विद्वान्। घर्म इति दिवाऽऽचक्षीत। सम्राडिति नक्तं। एते वा एतस्य प्रिये तन्वौ। एते अस्य प्रिये नामनी। प्रिययैवैनं तनुवा॥२॥ प्रियेण नाम्ना समर्द्धयति। कीर्त्तिरस्य पूर्वा गच्छति जनतामायतः” इति। (५ प्र०।११ अ०।३ म०)। 'यो वै' यः कोऽपि पुमान् भृत्यः, 'वसीयाᳪसं' अतिशयेन वसुमन्तं धनिकं राजानममात्यादिकं वा, 'यथानामं' तदीयं नामानतिक्रम्य नामकरणकाले सम्पादितेनैव नाम्ना, 'उपचरति' अधिपते स्वामिन्नित्यादिशब्दैर्विना भो देवदत्तेत्यादिकेनैव मुख्येन नाम्ना तमाह्वयति, 'सः' भृत्यः, 'तस्मै' धनिकाय, 'पुष्यार्त्तिं वै' भाग्यहानिमेव, 'कामयते', उत्तमोपचारयोग्ये नीचव्यवहारात्। अथवा 'सः' धनिको राजादिः, 'तस्मै' स्वाभाविकनाम्ना व्यवहरते भृत्याय,