तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

५८६ तैत्तिरीये आरण्यके

नहि मृण्मयमाहुतिमानशे इति । एवं सत्यत्र कस्मात्कारणादेव महावीर आहुतिसाधनत्वं प्राप्नोतीति ब्रह्मवादिनां प्रश्नः । तत्राभिज्ञः पुरुषो ‘वागेषः’, ‘इति’, उत्तरं ‘ब्रूयात्’ । ‘एषः’ महावीरः, मन्त्रैर्निष्पादितत्वात् वागात्मकः । अतोऽनेन होमे सति वाचो मन्त्रनिष्पन्ने महावीरे ‘एव’, ‘वाचं’ मन्त्रनिष्पादितामाहुतिं, सम्पादयति । ‘तस्मात्’ कारणात्, मृण्मयोऽप्ययं महावीर आहुतिमर्हति ॥

प्रकारान्तरेण द्वादशधाविभागमुपजीव्य प्रशंसति । “प्रजापतिर्वा एष द्वादशधा विहितः । यत्प्रवर्ग्यः । यत्प्रागवकाशेभ्यः । तेन प्रजा असृज । अवकाशैर्देवासुरानसृजत । यदूर्ध्वमवकाशेभ्यः । तेनान्नमसृजत । अन्नं प्रजापतिः । प्रजापतिर्वावैषः ॥ ६ ॥” इति । (५ प्र० । ११ अ० । ७ म०) । यः अयं ‘प्रवर्ग्यः’, सः ‘एषः’, ‘द्वादशधा’, विभक्तः, ‘प्रजापतिः’ एव । तत्कथमिति तदुच्यते । अवकाशमन्त्रेभ्यः प्राचीनो यो भागः ‘तेन’ भागेन, प्रजापतिः ‘प्रजाः’, सृष्टवान् । अपश्यं गोपामित्यनुवाके समाम्नाता दश मन्त्रा अवकाशनामकाः । एतच्च* तद्ब्राह्मणे समाम्नातं । नवैतेऽवकाशा भवन्ति, पत्नियै दशम इति । नमो युञ्जत इत्यादिभिः षड्भिरनुवाकैरूक्तो मन्त्रसमूहः अवकाशेभ्यः प्राचीनो भागः तेन प्रजासृष्टिः । ‘अवकाशाख्यैस्तु दशभिर्मन्त्रैः ‘देवासुरान्’, ‘असृजत’ । देवस्य त्वा सवितु प्रसवे इत्यादिकः ‘अवकाशेभ्यः’, ‘ऊर्ध्वः’, मन्त्रभागः, ‘तेन’, प्रजापतिः ‘अन्नं’, ‘असृजत’ । एवं पूर्वोत्तरभागौ द्वौ, मध्यदेशः अवकाशः,

---

* ततश्च इति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।