तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

७१० तैत्तिरीये आरण्यके

ऋ॒तुभि॒र्यन्ति॑ क्लृ॒प्ताः । यथा॒ न पूर्व॒मप॑रो॒ जहा॑त्ये॒वा धा॑- त॒रायूग्ं॑षि कल्पयैषां॑(२) । ⁽²⁾न हि॑ ते अग्ने तनु॒वै क्रूरं च॒- कार॒ मर्त्यः॑ । क॒पिर्ब॑भस्ति॒ तेज॑नं॒ पुन॒र्जरा॒युर्गौरि॑व । अप॑ नः शोशु॑चद॒घमग्ने॑ शुशु॒ध्या र॒यिं । अप॑ नः शोशु॑च-

---

'यथा', लोके 'अहानि' दिनानि, 'अनुपूर्वं' 'भवन्ति' प्रतिपद् द्वितीयातृतीया चेत्येवमनुक्रमेणैव वर्त्तन्ते । 'यथा', च वसन्ता'द्यृतवः', 'ऋतुभिः', उत्तरोत्तरैः, 'क्लृप्ताः' सम्बद्धाः, 'यन्ति' गच्छन्ति, वर्त्तन्ते । 'यथा', च 'पूर्वं' पितरं, ज्येष्ठं वा, 'अपरः' पुत्रः, कनिष्ठो वा, 'न जहाति' न परित्यजति । हे 'धातः' प्रजापते, 'एव' एवं, अनेनैव प्रकारेण, 'एषां' ज्ञातीनां, 'आयूंषि', 'कल्पय' सम्पादय ॥

कल्पः । अथ वारुणेन स्रुवेण वारुण्यां सुचि चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा जुहोति । न हि ते अग्ने तनुवै क्रूरं चकार मर्त्यः । कपिर्बभस्ति तेजनं पुनर्ज्जरायु गौरिव । अप नः शोशुचदघमग्ने शुशुध्या रयिं । अप नः शोशुचदघं मृत्यवे स्वाहेति । (३ मन्त्रः ।) हे 'अग्ने', 'ते' तव, 'तनुवै' शरीरार्थं, 'मर्त्यः' मनुष्यः, 'क्रूरं' उग्रं व्यापारं, 'न हि चकार' । 'कपिः' 'कपित्वच्चेष्टाकारी मनुष्यः, 'पुनः', 'तेजनं' उत्तेजनं यथा भवति तथा, 'बभस्ति' दीपयति । तत्र दृष्टान्तः, 'गौरिव जरायुः' यथा गौः स्वगर्भस्य रक्षार्थं जरायुपटं सम्पादयति, न तु क्रूरं करोति, तद्वत् । 'नः' अस्मदीयं, 'अघं'