तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

७५४ तैत्तिरीये आरण्यके

प्र॒जाप॑तिश्चरति॒ गर्भे॑ अ॒न्तः॑ ।^(१) । ^(२)यस्मि॑न्नि॒दꣳ सम् च॒ वि चैति॒ सर्वं॒ यस्मि॑न् दे॒वा अधि॒ विश्वे॑ निषे॒दुः । तदे॒व

र्यान्ति । तासु प्रथमामृचमाह । ^(१)“अम्भस्य पारे ० चरति गर्भे अन्तः”^(१) इति । ‘अम्भस्य’ बहुविधसमुद्रमध्यवर्त्तिजलस्य, ‘पारे’ परतीरे, यः ‘महान्’ प्रौढः, लोकालोकपर्वतादिः, ततः अपि ‘महीयान्’ महत्तरः, अयं परमेश्वरः, ‘भुवनस्य’ पृथिव्यादिलो- कस्य, ‘मध्ये’, यः ‘महान्’ मेर्वादिः, ततोऽपि महत्तरः, ‘नाकस्य पृष्ठे’ स्वर्गस्योपरि, यः ‘महान्’ ब्रह्मलोकादिः, ततोऽपि महत्तरः । तथा छन्दोगा आमनन्ति । ‘ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्या- यान् दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः’ इति ; ‘स एवाधस्तात् स उपरिष्टात् स पश्चात् स पुरस्तात् स दक्षिणतः स उत्तरतः स एवेदꣳ सर्वं’ इति च । स परमेश्वरः । ‘शुक्रेण’ भासकेन जीव- चैतन्यरूपेण, ‘ज्योतींषि’ निर्मलत्वेन भासकानि अन्तःकरणानि सम्यक् ‘अनुप्रविष्टः’ । तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति श्रुतेः । ‘गर्भे’ ब्रह्माण्ड- रूपे, ‘अन्तः’ मध्ये, ‘प्रजापतिः’ विराड्रूपो भूत्वा, ‘चरति’ वर्त्तते । विराड्रूपमाथर्वणिका आमनन्ति । ‘अग्निर्मूर्द्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदा वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी’ इत्यादि । अग्निः, प्रकाशयुक्तो द्युलोकः, सर्व्वव्यापी परमेश्वरः । वस्तुतः तथाविध एव सन् मायावशाद् देहेषु जीव- रूपेण ब्रह्माण्डे च विराड्रूपेणावस्थित इत्यर्थः ॥

द्वितीयामृचमाह । ^(२)“यस्मिन्निदꣳ ० परमे व्योमन्”^(२)