तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० प्रपाठके १ अनुवाकः। ७५५

भूतं तदु॒ भव्य॑मा॒ इदं तद॒क्षरे॑ पर॒मे व्यो॑मन्^{(२)} । ^{(३)}ये- नावृ॑तं॒ खञ्च॒ दिवं॑ म॒हीञ्च॒ येना॑दि॒त्यस्तप॑ति॒ तेज॑सा॒

इति । 'इदं' सर्वं जगद्, 'यस्मिन्' अव्याकृते मूलकारणे, 'समेति च व्येति च' सृष्टिकाले समुत्पन्नं सत् सङ्गतमपि भवति । शं चेति पाठे सुखमपि प्राप्नोतीति व्याख्येयं । व्यत्ययेन वा गतमिति द्रष्टव्यं । संहारकाले विलीनं सत् विगतमपि भवति । 'अधि' अधिका हि- रण्यगर्भविराडादयोऽग्नीन्द्रादयश्च 'विश्वे' सर्वे 'देवाः', 'यस्मिन्' अव्यक्ते, मूलकारणे 'निषेदुः' नितरामाश्रित्यावस्थिताः । 'तदेव' सृष्टिसंहारयोर्देवानाञ्च आधारभूतं अव्याकृतमेव । 'भूतं' अतीतं जगत्, 'भव्यं' भविष्यज्जगत्, 'इदं' वर्त्तमानमपि जगत्, 'तदु' तदेवाव्याकृतं । 'आ' इत्याश्चर्ये, आसीदिति प्रसिद्धिर्वा । तस्या- न्तर्गतं तादृशमव्याकृतं, 'अक्षरे' विनाशरहिते, 'परमे' उत्कृष्टे, 'व्योमन्' आकाशवदमूर्ते परमात्मनि, वर्त्तते इति शेषः ॥

तृतीयामृचमाह । ^{(३)}"येनावृतं ० परमे प्रजाः"^{(३)} इति । वाजसनेयिनो गार्ग्यब्राह्मणे परमात्मन्याश्रिते यदव्याकृतमभिधी- यते, एतस्मिन्नेव खल्वक्षरे गार्ग्य आकाश ओतश्च प्रोतश्चेति तत्पूर्व- स्यामृच्यभिहितं, अस्यां तु तेनाव्याकृतेनोपहितं, तेन कारणेन व्याप्ता अत एवोक्ताः, सर्वेऽपि सद्भूतया भासन्ते । 'येन' परमेश्व- रेण, अनुगृहीतः, 'आदित्यः', 'तेजसा' स्वकीयं मण्डलतया भास्वद्रू- पेण* 'भ्राजसा च' प्रसारितरश्मिरूपया दीप्त्या च, 'तपति' सर्वमिदं

---

* भाखररूपेण इति P चिह्नितपुस्तकपाठः ।