तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

७५६ | तैत्तिरीये आरण्यके

भ्राज॑सा च॒। यम॒न्तः स॑मु॒द्रे क॒वय॑ वय॑न्ति॒ तद॒क्षरे॑*
प॒र॒मे प्र॒जाः⁽३⁾। ⁽४⁾यतः॑ प्रसू॒ता जग॑तः प्रसू॒तो तो-
येन॒ जीवा॒न् व्य॑ च॑ सर्ज॒ भूम्या॑म्। यदोष॑धीभिः पुरु॑षान्

---

जगदभितप्तं प्रकाशितञ्च करोति। 'कवयः' तत्त्वविदः, 'यं' परमा-
त्मानं, 'समुद्रे अन्तः' समुद्रोपलक्षितस्य कृत्स्नस्य जगतो मध्ये, तन्तूनीव
'वयन्ति'। यथा पटस्वरूपे तन्तवोऽनुगताः तथा जगति ब्रह्मतत्त्वम-
नुगतं पश्यन्ति। तच्च ब्रह्मतत्त्वं 'अक्षरे' विनाशरहिते, 'परमे' उत्कृष्टे
निजस्वरूपे अवस्थाय 'प्रजाः', उत्पादयन्तीति शेषः। स्वरूपे-
ऽवस्थानं छन्दोगाः प्रश्नोत्तराभ्यामामनन्ति। "स भगवः कस्मिन्
प्रतिष्ठितः" इति "स्वे महिम्नीति" आधारान्तरराहित्यमेव,
स्वस्मिन्नेव अवस्थानं। "यदक्षर" इति पाठेऽपि तच्छब्दोऽर्थत्वेन
व्याख्येयः॥

चतुर्थीमृचमाह। ⁽४⁾"यतः प्रसूता जगतः ० भूतानि चरा-
चराणि"⁽४⁾ इति। पूर्वमन्त्रे जगत्कारणमव्याकृतोपहितं यच्चैतन्य-
मुक्तं तस्यात्र जगदुत्पादनञ्च प्रपञ्चते। "आत्मन आकाशः सम्भूतः"
इत्यारभ्य "अन्नात् पुरुषः" इत्यन्तेन ग्रन्थेन पूर्वमभिहिता 'जगतः
प्रसूतिः'। 'प्रसूतिः' सृतिः उत्पत्तिः, यस्मादव्याकृतोपहिताच्चैतन्यात्,
'प्रसूता' प्रवृत्ता, तच्चैतन्यं कारणभूतं 'तोयेन' जलोपलक्षितेन
भूतपञ्चकेन, 'जीवान्' मनुष्यगवादीन् जीवदेहान्, 'व्यससर्ज' 'भूम्यां'

---

* यदक्षरे इति J, M, N, O चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः