तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७५७

प॒शूꣳश्च॒ वि॒वेश॑ भू॒तानि॑ चराच॒राणि॑⁽४⁾ । ⁽५⁾अत॑: प॒रं ना॒न्यदणी॑यसꣳ हि परा॑त्प॒रं यन्म॑ह॒तो म॒हान्त॑म् । य- देक॑म॒व्यक्त॑मन॒न्तरू॑पं वि॒श्वं पु॑रा॒णं तम॑सः प॒रस्ता॑त्⁽५⁾॥ ॥ १ ॥ ⁽६⁾तदे॒वर्त्तं तदु॑ स॒त्यमा॑हु॒स्तदे॒व ब्रह्म॑ पर॒मं क॑वी॒नाम् ।

---

जगत्त्यां विशेषेणासृजत् । व्यचसृजेति पाठेऽपि तथैव व्याख्येयं । तथा यच्चैतन्यरूपं मायाविशिष्टं कारणं 'ओषधीभिः' व्रीहियवादिभि- रुपलक्षितमन्नं भूत्वा, मनुष्यान्, 'पशूंश्च', तदुपलक्षितस्थावर- जङ्गमशरीराणि सर्वाण्यपि प्र'विवेश' वृक्षादिषु स्थावरेषु वृष्टि- जलरूपेण प्रवेशः । तेन चैतन्येन सर्वं जगत् परिदलितमिति शेषः ॥

पञ्चमीमृचमाह । ⁽५⁾"अतः परं ० तमः परस्तात्"⁽५⁾इति । पूर्ववाक्योक्तेन जगत्कारणत्वाकारणोपलक्षितं शुद्धं वस्तु अत्र नि- रूप्यते । यत् वस्तु, 'परात्' उत्कृष्टात् हिरण्यगर्भादेरपि, 'परं' अत्यन्तमुत्कृष्टं, 'यत्', च 'महत्' आकाशादेः, 'महान्तं', 'यत्', अपि 'एकं' सजातीयविजातीयरहितं, 'अव्यक्तं' इन्द्रियागम्यं, 'अनन्तरूपं' देशकालवस्तुपरिच्छेदरूपं, 'विश्वं' जगदात्मकं, 'पुराणं' अनादिसिद्धं, 'तमसः परस्तात्' अज्ञानात् पृथग् वर्त्तते । 'अतः' वस्तुनः, 'अन्यत्' वस्तु, 'अणीयसं' अत्यन्तदुर्लक्ष्यं, 'परं' उत्कृष्टं 'न', अस्ति ॥