तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

७५६ | तैत्तिरीये आरण्यके

भ्राज॑सा च॒। यम॒न्तः स॑मु॒द्रे क॒वय॑ वय॑न्ति॒ तद॒क्षरे॑*
प॒र॒मे प्र॒जाः⁽३⁾। ⁽४⁾यतः॑ प्रसू॒ता जग॑तः प्रसू॒तो तो-
येन॒ जीवा॒न् व्य॑ च॑ सर्ज॒ भूम्या॑म्। यदोष॑धीभिः पुरु॑षान्

---

जगदभितप्तं प्रकाशितञ्च करोति। 'कवयः' तत्त्वविदः, 'यं' परमा-
त्मानं, 'समुद्रे अन्तः' समुद्रोपलक्षितस्य कृत्स्नस्य जगतो मध्ये, तन्तूनीव
'वयन्ति'। यथा पटस्वरूपे तन्तवोऽनुगताः तथा जगति ब्रह्मतत्त्वम-
नुगतं पश्यन्ति। तच्च ब्रह्मतत्त्वं 'अक्षरे' विनाशरहिते, 'परमे' उत्कृष्टे
निजस्वरूपे अवस्थाय 'प्रजाः', उत्पादयन्तीति शेषः। स्वरूपे-
ऽवस्थानं छन्दोगाः प्रश्नोत्तराभ्यामामनन्ति। "स भगवः कस्मिन्
प्रतिष्ठितः" इति "स्वे महिम्नीति" आधारान्तरराहित्यमेव,
स्वस्मिन्नेव अवस्थानं। "यदक्षर" इति पाठेऽपि तच्छब्दोऽर्थत्वेन
व्याख्येयः॥

चतुर्थीमृचमाह। ⁽४⁾"यतः प्रसूता जगतः ० भूतानि चरा-
चराणि"⁽४⁾ इति। पूर्वमन्त्रे जगत्कारणमव्याकृतोपहितं यच्चैतन्य-
मुक्तं तस्यात्र जगदुत्पादनञ्च प्रपञ्चते। "आत्मन आकाशः सम्भूतः"
इत्यारभ्य "अन्नात् पुरुषः" इत्यन्तेन ग्रन्थेन पूर्वमभिहिता 'जगतः
प्रसूतिः'। 'प्रसूतिः' सृतिः उत्पत्तिः, यस्मादव्याकृतोपहिताच्चैतन्यात्,
'प्रसूता' प्रवृत्ता, तच्चैतन्यं कारणभूतं 'तोयेन' जलोपलक्षितेन
भूतपञ्चकेन, 'जीवान्' मनुष्यगवादीन् जीवदेहान्, 'व्यससर्ज' 'भूम्यां'

---

* यदक्षरे इति J, M, N, O चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७५७

प॒शूꣳश्च॒ वि॒वेश॑ भू॒तानि॑ चराच॒राणि॑⁽४⁾ । ⁽५⁾अत॑: प॒रं ना॒न्यदणी॑यसꣳ हि परा॑त्प॒रं यन्म॑ह॒तो म॒हान्त॑म् । य- देक॑म॒व्यक्त॑मन॒न्तरू॑पं वि॒श्वं पु॑रा॒णं तम॑सः प॒रस्ता॑त्⁽५⁾॥ ॥ १ ॥ ⁽६⁾तदे॒वर्त्तं तदु॑ स॒त्यमा॑हु॒स्तदे॒व ब्रह्म॑ पर॒मं क॑वी॒नाम् ।

---

जगत्त्यां विशेषेणासृजत् । व्यचसृजेति पाठेऽपि तथैव व्याख्येयं । तथा यच्चैतन्यरूपं मायाविशिष्टं कारणं 'ओषधीभिः' व्रीहियवादिभि- रुपलक्षितमन्नं भूत्वा, मनुष्यान्, 'पशूंश्च', तदुपलक्षितस्थावर- जङ्गमशरीराणि सर्वाण्यपि प्र'विवेश' वृक्षादिषु स्थावरेषु वृष्टि- जलरूपेण प्रवेशः । तेन चैतन्येन सर्वं जगत् परिदलितमिति शेषः ॥

पञ्चमीमृचमाह । ⁽५⁾"अतः परं ० तमः परस्तात्"⁽५⁾इति । पूर्ववाक्योक्तेन जगत्कारणत्वाकारणोपलक्षितं शुद्धं वस्तु अत्र नि- रूप्यते । यत् वस्तु, 'परात्' उत्कृष्टात् हिरण्यगर्भादेरपि, 'परं' अत्यन्तमुत्कृष्टं, 'यत्', च 'महत्' आकाशादेः, 'महान्तं', 'यत्', अपि 'एकं' सजातीयविजातीयरहितं, 'अव्यक्तं' इन्द्रियागम्यं, 'अनन्तरूपं' देशकालवस्तुपरिच्छेदरूपं, 'विश्वं' जगदात्मकं, 'पुराणं' अनादिसिद्धं, 'तमसः परस्तात्' अज्ञानात् पृथग् वर्त्तते । 'अतः' वस्तुनः, 'अन्यत्' वस्तु, 'अणीयसं' अत्यन्तदुर्लक्ष्यं, 'परं' उत्कृष्टं 'न', अस्ति ॥

७५८ तैत्तिरीये आरण्यके

इ॒ष्टापू॒र्त्तं ब॑हु॒धा जा॒तं जाय॑मानं॒ विश्वं॑ बिभर्त्ति॒ भुव॑नस्य॒ नाभिः॑।(६)।(७)तदे॒वाग्निस्तद्वा॒युस्तत्सूर्य॒स्तदु॑ च॒न्द्रमाः॑। तदे॒व शु॒क्रम॒मृतं॒ तद् ब्रह्म॒ तदापः॒ स प्र॒जाप॑तिः(७) ।

---

विश्वविशेषेण यत्सर्वं जगदात्मकत्वमुक्तं तदेतत् षष्ठीसप्तमीभ्यां ऋग्भ्यां प्रपञ्चयति । (६)“तदेवर्तं ० भुवनस्य नाभिः(६) । (७)तदेवाग्निरुद्वाद्युः ० स प्रजापतिः”(७) इति । मनसा यथा वस्तुचिन्तनमृते वा तदुच्चारणं ‘सत्यं’, एतदुभयमपि ‘तदेव’ अधिष्ठानरूपं ब्रह्मैव, ‘कवीनां’ वेदशास्त्रपारङ्गतानां, परमुत्कृष्टं प्रमाणत्वेनादरणीयं यद् ‘ब्रह्म’ वेदरूपं वस्तु, तदपि स्वाधिष्ठानभूतपरब्रह्मात्मकमेव । ‘इष्टं’ दर्शपूर्णमासादि श्रौतं कर्म । ‘पूर्त्तं’ वापीकूपादिस्मार्त्तं कर्म, तदुभयमपि ‘तदेव ब्रह्म’ । तथा ‘बहुधा जातं’ पूर्वकल्पतत्पूर्वकल्पादिरूपेण बहुप्रकारमुत्पन्नं, इदानीमपि तथा ‘जायमानं’, ‘विश्वं’ सर्वं जगत्, ‘भुवनस्य नाभिः’ चक्रनाभिवत् सर्वस्य लोकस्याधारभूतः परमात्मा, ‘बिभर्त्ति’ । अत आधेयं सर्वमधिष्ठानस्वरूपमेव । अग्निवायुसूर्यचन्द्रमसोऽपि ‘तदेव’ । तथा ‘शुक्रं’ दीप्यमानं नक्षत्रादिकं, ‘अमृतं’ देवैः सेव्यं पीयूषं, एतदुभयमपि ‘तदेव’ अधिष्ठानरूपमेव, यद् ‘ब्रह्म’ हिरण्यगर्भरूपं, ‘तत्’, अपि तदधिष्ठानात्मकमेव, याः ‘आपः’ जलोपलक्षितानि पञ्चभूतानि, यश्च प्रजापतिर्विराड्रूपः, तदुभयमधिष्ठानरूपमेव । यद्यत् जगत् अविद्यादृष्ट्या नानाविधं प्रतीयते, तत्सर्वं विद्यादृष्ट्या अखण्डैकरसं

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७५६

$^{(८)}$सर्वे॑ निमे॒षा ज॑ज्ञिरे वि॒द्युतः॒ पुरु॑षा॒दधि॑ । क॒ला मु॑हू॒र्त्ताः काष्ठा॑श्चाहोरा॒त्राश्च॑ सर्व॒शः$^{(८)}$। $^{(९)}$अर्द्ध॒मासा॒ मासा॑

---

ब्रह्मैव। अतएव दृष्टिद्वयमभिप्रेत्य वाजसनेयिन आमनन्ति । ‘यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति इत्यविद्यादृष्टिः, यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्’ इति विद्यादृष्टिः । ननु ‘प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तमः’ इति विष्णुपुराणे कालस्य नित्यत्वाभिधानात्, विद्यादृष्ट्यापि ब्रह्मरूपत्वं नास्तीत्याशङ्क्याह । पुराणस्याविद्यादृष्टिविषयत्वमभिप्रेत्य विद्यादृष्ट्याकालस्य ब्रह्मत्वविवक्षया ब्रह्मणः सकाशादुत्पत्तिः ॥

अष्टमीनवमीभ्यां दर्शयति । $^{(८)}$“सर्वे निमेषाः ० अहोरात्राश्च सर्वशः”$^{(८)}$ । $^{(९)}$“अर्द्धमासा मासाः ० अन्तरिक्षमथो सुवः”$^{(९)}$ इति । निमिर्नाम जनकस्य पूर्वज आद्यो मिथिलेश्वर आसीदिति उपनिषदि वर्त्तते, देववरप्रसादात् येषु अक्षिपक्ष्मपातेषु ते निमिषाः, त एव ‘निमेषाः’, इत्युच्यन्ते, पक्ष्मपातपरिमिताः सूक्ष्मकालविशेषा इत्यर्थः । ते ‘सर्वे’, अपि ‘विद्युतः’ स्वयम्प्रकाशमानात्, ‘पुरुषात्’ परिपूर्णात् परमेश्वरात्, ‘अधिजज्ञिरे’ आधिक्येनोत्पन्नाः। निमेषेभ्योऽपि अधिकाः कालविशेषाः ‘काष्ठाः’ । ताभ्योऽप्यधिकाः ‘कलाः’ । ताभ्योऽधिकाः ‘मुहूर्त्ताः’ । तेभ्योऽप्यधिकाः ‘अहोरात्राः’ । तथाच पूर्वग्रन्थकारैरुक्तं ।

‘अष्टादश निमेषास्तु काष्ठास्त्रिंशत्तु ताः कलाः ।

4 z

७६०	तैत्तिरीये आरण्यके

ऋ॒तव॑: सं॑वत्स॒रश्च॑ कल्पन्तां*। स आप॑: प्रदुघे उ॒भे इ॒मे अ॒न्तरि॑क्षमथो॒ सुव॑:।$^{(९)}$। $^{(१०)}$नैन॑मू॒र्ध्वं न ति॒र्यञ्चं॑ न

---

तास्तु त्रिंशत् क्षणस्ते तु मुहूर्त्तो द्वादशास्त्रियां ॥
ते तु त्रिंशदहोरात्रः पक्षस्ते दश पञ्च च' ।

'च'कारावनुक्तसमुच्चयार्थौ । तदेव 'सर्वशः', इत्यनेन स्पष्टीक्रियते । लवत्रुट्यादिकाः सर्वे कालविशेषाः समुत्पन्ना इत्यर्थः । लवत्रुट्योः स्वरूपं पूर्वाचार्यैरुक्तं ।

'नलिनोपचसंहत्यां सूक्ष्मसूच्याऽभिभेदने ।
दले दले तु यः कालः स कालो लववाचकः ॥
लवैस्त्रुटिः स्यात् त्रिंशद्भिः' इति ।

'अर्द्धमासाः' शुक्लकृष्णपक्षरूपाः । 'मासाः', चैत्रवैशाखाद्याः । 'ऋतवः' वसन्तग्रीष्माद्याः । ते सर्वेऽपि परमेश्वरात् 'अधिजज्ञिरे' । तथा 'संवत्सरश्च', प्रभवति, भवादिरूपः । 'कल्पतां' परमेश्वरादुत्पन्नः । अत एव स्वप्रयोजनसमर्थो भवति । कल्पन्तामितिबहुवचनपाठे सर्वेऽपि कालविशेषाः स्वस्वप्रयोजनसमर्था इति योज्यं । 'सः' परमेश्वरः, स्वनिर्मितेन कालविशेषेणोपहितः सन्, तत्तत्कालोचित्येन 'आपः प्रदुघे' जलोपलक्षितां पृथिवीं दुग्धवान्, प्राणिनामपेक्षितं भोग्यजातं पृथिव्यां सम्पादितवानित्यर्थः । तथैव 'अन्तरिक्षं', एकं स्थानं, 'अथो' अपि च, 'सुवः' स्वर्गः अपरं स्थानं,

---

* षट्सु द्वादशपुस्तकेषु "कल्पन्तां" इति पाठो दृश्यते; केवलं P चिह्निंतपुस्तके "कल्पतां" इति पाठो वर्त्तते ।

१० प्रपाठके १ अनुवाकः। ७६१

मध्ये॒ परि॑जग्रभत् । न तस्येशे॒ कश्चन तस्य॑ नाम म॒ह- द्यशः॑^{(१०)} ॥ २ ॥ ^{(११)}न स॒न्दृशे॑ तिष्ठति॒ रूप॑मस्य॒ न चक्षु॑षा पश्यति॒ क-

---

'इमे उभे' स्थाने, 'प्रदुधे', तयोरपि स्थानयोर्भोग्यवस्तूनि सम्पादितवानित्यर्थः ॥

ननु काललोकादिसर्वकारणस्य सर्वत्रानुगतत्वात् कुतः प्राणिभिरसौ न गृह्यत इत्याशङ्क्य तस्य परमात्मन ऊर्द्धत्वाद्याकारविशेषाभावात् रूपाद्यभावाच्च, इति मन्त्रद्वयेन दर्शयति । ^{(१०)}“नैनमूर्द्धं ० नाम महद्यशः”^{(१०)}। ^{(११)}“न सन्दृशे तिष्ठति ० अमृतास्ते भवन्ति”^{(११)} इति । कश्चिदपि पुरुषः, 'एनं' परमात्मानं, स्तम्भवदूर्द्ध्वाकारं, उपरिस्थितशालोवंशवत्तिर्यगाकारं वा, गृहान्तर्वर्त्तिदेवदत्तवत् क्वचित् 'मध्ये', अवस्थितं वा । 'न परिजग्रभत्' नैव परिगृह्णाति । ऊर्द्ध्वाद्याकाराणां तस्मिन्नभावात् । किञ्च 'तस्य' परमात्मनः, 'कश्चन' कोऽपि पुरुषः, 'नेश्रे' नेष्टे, मम ग्रहणसौकर्यार्थमीदृग्रूपो भवेति नियन्तुं न समर्थः । अत एव 'तस्य' परमात्मनः, 'महद्यशः', इति 'नाम', सम्पन्नं, अत्यन्तस्वतन्त्रत्वेन तदीययशसोऽभ्यधिकत्वात् । किञ्च 'अस्य' परमात्मनः, 'रूपं' नीलपीतादिकं, 'न सन्दृशे' प्राणिनां दृष्टिविषये, न सं 'तिष्ठति' । अशब्दमस्पर्शमरूपमित्यादिश्रुतेः । अतः 'कश्चन' कुशलोऽपि पुमान्, अत्यन्तपटुना 'चक्षुषा', तं 'न पश्यति' । कथं तर्हि गुरुशास्त्रोपदेशयुक्तो गृह्णातीति चेत् उच्यते, 'हृदा' हृदयपुण्डरीक-

४ २ २

७६२ तैत्तिरीये आरण्यके

श्चनैनं॑ । हृ॒दा म॑नी॒षा मन॑साऽभिकॢप्तो॒ य ए॑नं वि॒दु- रमृ॑तास्ते भ॑वन्ति॥११॥ । ॥१२॥अ॒ङ्ग्याः सम्भृ॑ता हिर॑ण्यगर्भ॒

मध्यवर्त्तिना, 'मनीषा' भौतिक*वस्तुगोचराणि मनसा ईष्टे इति मनोट् तथाविधेन, 'मनसा' अन्तःकरणेन, 'अभिकॢप्तः' सर्वतो निश्चितो भवति । योगयुक्तं हि मनः लौकिकर्मनोवृत्तीर्नियमयति, तेन च अन्तर्मुखेनैकाग्रेण मनसा परमात्मा अनुभवितुं शक्यते । दृश्यते त्वग्रिया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिरिति श्रुतेः । 'ये' पुरुषाः, 'एनं' परमात्मानं, एकाग्रेण मनसा 'विदुः' साक्षात् कुर्वन्ति, 'ते' पुरुषाः, 'अमृताः' मरणरहिताः, 'भवन्ति' । देहात् प्राणानामुत्क्रान्तिः, मरणं, तच्च तत्त्वविदां नास्ति । न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्त इति श्रुतेः ॥

उक्तार्थदार्थ्याय प्रदेशान्तरपठितत्वात् मन्त्रानुदाहरति । “अङ्ग्याः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ” इति । (१२ मन्त्रः) । अङ्ग्यः सम्भूतः पृथिव्यैरमाच्चेत्ययमनुवाकश्चातुर्होत्रीयचयनमन्त्रप्रकरणे समाम्नातः । तस्यानुवाकस्य प्रदर्शनार्थमङ्ग्यः सम्भूत इति प्रतीकमिदं पठितं । तस्मिन्ननुवाके तमेवं विद्वानमृत इह भवतीति परमात्मतत्त्वविदो मरणराहित्यमुक्तं । हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्रे इत्याद्यष्टावृचः संहितायाश्चतुर्थकाण्डे प्रथमप्रपाठके समाम्नाताः । ता अपि वेदितव्यस्य परमात्मन उपलक्षकत्वेन हिरण्यगर्भाद्यभिधानादत्रोपयुक्ताः ॥

---

* लौकिकेति P चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७६३

इत्यष्टौ^{(१२)}। ^{(१३)}ए॒ष हि दे॒वः प्र॒दिशोऽनु॒ सर्वाः॒ पूर्वो॑ हि जा॒तः स उ॒ गर्भे॑ अ॒न्तः । स वि॒जाय॑मानः स जनि॒- ष्यमा॑णः प्र॒त्यङ्मु॑खास्तिष्ठति वि॒श्वतो॑मुखः^{(१३)}। ^{(१४)}वि॒- श्वत॑श्चक्षुरु॒त वि॒श्वतो॑मुखो वि॒श्वतो॑हस्त उ॒त वि॒श्वत॑स्-

---

यथा हिरण्यगर्भादयः परमात्मोपलक्षकाः, तथा परमात्मना सृष्टं दिगादिकं जगद्धिरण्मूर्त्तिञ्च परमात्मानमुपलक्षयतीति मन्त्र- द्वयेन दर्शयति । ^{(१३)}“एष हि देवः ० तिष्ठति विश्वतोमुखः”^{(१३)}। ^{(१४)}“विश्वतश्चक्षुरुत ० देव एकः”^{(१४)} इति । विद्वद्भिरनुभूयमानः ‘देवः’ स्वप्रकाशः परमात्मा, ‘प्रदिशः’ प्रकृष्टाः प्राच्याद्याः, आग्ने- य्याद्याश्च विदिशः ‘सर्वाः’, ‘अनु’, प्रविश्यावस्थितः । प्रवेशस्य श्रुत्य- न्तरप्रसिद्धार्थः ‘हि’शब्दः । तथा ‘पूर्वो जातः’ हिरण्यगर्भस्वरूपत्वे- नायमेव प्रथममुत्पन्नः, ‘हि’शब्देन हिरण्यगर्भः समवर्त्ततेति मन्त्र- प्रसिद्धिः सूच्यते । ‘स उ’ स एव परमेश्वरः, ‘गर्भे अन्तः’ ब्रह्माण्ड- रूपस्य गर्भस्य मध्ये, वर्त्तते । ‘सः’, एव ‘विजायमानः’ देवतिर्य- गादिरूपेण इदानीं जायते, इतः परमपि ‘जनिष्यमाणः’, ‘सः’, एव । स च ‘प्रत्यङ्’ अन्नमयादिकोशेभ्यः आन्तरः, ‘मुखाः’ देहेन्द्रियाध्यक्षत्वेन मुख्यः, ‘विश्वतः’, सर्वतः, मुखानि, रूपाद्युपलब्धि- द्वाराणि चक्षुरादीनि, यस्यासौ ‘विश्वतोमुखः’, तादृशोयं जगद- धिष्ठानत्वेन ‘तिष्ठति’ । स च ब्रह्माण्डरूपं देहं धृत्वा सर्वप्राणिदेह- स्वरूपत्वात् तदीयैः सर्वैश्चक्षुरादिभिर्युक्त इति ‘विश्वतश्चक्षुः’, इत्यादि-

६४ तैत्तिरीये आरण्यके

स्यात् । सं बा॒हुभ्यां॒ नम॑ति॒ सं पत॑त्रै॒र्द्यावा॑पृथि॒वी ज॒न- य॑न् दे॒व एकः॑।(१४)। (१५)वेन॒स्तत् पश्य॒न् विश्वा॒ भुव॑- नानि वि॒द्वान् यत्र॒ विश्वं॒ भव॒त्येक॑नीडम् । यस्मि॑न्नि॒दꣳ सञ्च॒ विचैतꣳ॒ स ओतः॒ प्रोत॑श्च विभुः प्र॒जासु॑।(१५)। (१६)प्र

पदैरभिधीयते । तत्तल्लोकनिवासिनां प्राणिनां चक्षूंषि तत्र तत्र स्थितानि एव एतदीयानि भवन्ति । अतोऽस्य सर्वत्र चाक्षुष्यत्वं। एवं विश्वतोमुखत्वादिकमपि द्रष्टव्यं । स च परमेश्वरः, ‘बाहुभ्यां ‘सन्नमति’ बाहुसदृशाभ्यां धर्माधर्माभ्यां निमित्तकारणाभ्यां सर्वं जगद्वशीकरोति । तथा ‘पतत्त्रैः’ पतनशीलैः पञ्चीकृतपञ्चमहा- भूतैः, ‘सन्नमति’ सर्वं जगदुत्पादयति । एवमयं ‘देवः’, द्यावा- पृथिव्यादिकं कृत्स्नं जगत् उत्पादयन् ‘एकः’, एव अवतिष्ठते ॥

उक्तार्थे श्रद्धातिशयमुत्पादयितुं मन्त्रद्वयेन गन्धर्ववृत्तान्तं दर्शयति । (१५)“वेनस्तत्पश्यन् ० विभुः प्रजासु(१५)। (१६)प्र त- द्वोचे ० षवितुः पिता सत्”(१६) इति । ‘वेनो नाम गन्धर्वः’, सर्वप्राणिनां ‘गुहासु’ बुद्धिषु, ‘निहितं’, ‘अमृतं’ विनाश- रहितं, ‘तत्’ वस्तु, स्वानुभवेन ‘विद्वान्’, ‘प्रवोचे नु’ शिष्येभ्यः प्रोवाच खलु । कीदृशो वेनः, ‘यत्र’ यस्मिन् परमात्मवस्तुनि, ‘विश्वं’ सर्वं जगत्, ‘एकनीडं भवति’ एकत्वेन विश्वमवस्थितं सत् तादात्म्यं प्राप्नोति । ‘तत्’ वस्तु, गुरुशास्त्रप्रसादेन ‘पश्यन्’ साक्षात् कुर्वन्, ‘विश्वा भुवनानि’ सर्वानपि लोकान्, ‘विद्वान्’ जानन्

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७६५

तद्वा॑चे अ॒मृतं॒ नु वि॒द्वान् ग॑न्ध॒र्वो नाम॒ निहि॑तं॒ गुहा॑-
सु ॥ ३ ॥
त्रीणि॑ प॒दा निहि॑ता॒ गुहा॑सु॒ यस्तद्वेद॑ सवि॒तुः पि॒ता
सत्^(१६) । ^(१७)स नो॑ ब॒न्धुर्जनि॑ता॒ स वि॑धा॒ता धामा॑नि॒

---

वर्त्तते । आत्मसाक्षात्कारे हि सर्वं जगत् तदात्मकमित्यवगति-
र्भवति । किञ्च तेन दृष्टे ‘यस्मिन्’ वस्तुनि परमात्मनि, ‘इदं’ जगत्,
‘सञ्च वि च’ समुत्पद्यते विलीनञ्च भवति । ‘एकं’ अद्वितीयतत्त्वरूपः,
‘सः’ परमात्मा, ‘विभुः’ व्यापी सन्, ‘प्रजासु’, सर्वासु, दीर्घतन्तुवत्
‘ओतः’, तिर्यक्तन्तुवत् ‘प्रोतश्च’, अवतिष्ठते । ‘गुहासु’ प्राणिनां
बुद्धिषु, ‘त्रीणि पदा’ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिरूपाणि त्रीणि स्थानानि,
‘निहिता’ अवस्थितानि । ‘यः’ अयं गन्धर्वः, ‘तत्’ जाग्रदाद्यधि-
ष्ठानं, ‘वेद’ । स गन्धर्वः ‘सवितुः’ उत्पादकस्य, स्वकीयजनकस्यापि,
‘पिता सत्’ जनको भवति । लोकप्रसिद्धः पिता पुत्रस्य देहमात्रं
जनयति । ब्रह्मतत्त्वाभिज्ञस्तु परमात्मरूपेण सर्वजगदुत्पादकत्वा-
ल्लोकप्रसिद्धस्य स्वजनकस्यापि समुत्पादको भवति । यस्ता विजा-
नात् सवितुः पिता सदिति श्रुत्यन्तरात् ॥

तस्य परमेश्वरस्य व्यवहारकाले सर्वप्राण्युपकारकत्वं परमार्थ-
दर्शिनो मुक्तिप्रदत्वञ्च मन्त्रद्वयेन दर्शयति । ^(१७)“स नो बन्धुः ०
धामान्यभ्यैरयन्त^(१७) । ^(१८)परि द्यावापृथिवी ० भवत् प्रजा-
सु”^(१८) इति । ‘सः’ परमेश्वरः, ‘नः’ अस्माकं सर्वेषां, ‘बन्धुः’,

७६६ तैत्तिरीये आरण्यके ·

वेद॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ । यत्र॑ दे॒वा अ॒मृत॑मानशा॒नास्तृ॒तीये॒ धामा॑न्य॒भ्यैर॑यन्त^{(१७)} । ^{(१८)}परि॒ द्यावा॑पृथि॒वी य॑न्ति स॒द्यः परि॑ लो॒कान् परि॒ दिशः॒ परि॒ सुवः॑ । ऋ॒तस्य॒ तन्तुं॒ वित॑तं वि॒वृत्य॒ तद॑पश्य॒त्तद॑भवत् प्र॒जासु॑^{(१८)} ।

---

अस्मदनुष्ठितसुकृतानुसारेण हितकारित्वात् । 'जनिता' उत्पादकः, सर्वस्रष्टृत्वात् । 'सः', च 'विधाता' जगतो निर्माता सन्, 'विश्वा भुवनानि' सर्वानुत्तमाधमलोकान्, 'धामानि' तेषु लोकेषु देवादीनां योग्यानि स्थानानि च, 'वेद' जानाति । 'यत्र तृतीये' लोके स्वर्गाख्ये, 'देवाः' इन्द्रादयः, 'अमृतमानशानाः' सुधां पिवन्तः, 'धामानि' स्वकीयस्थानानि, 'अभ्यैरयन्त' सर्वतः प्राप्नुवन्तः, ततः सर्वं विदित्वा तत्तदनुष्ठितकाम्यकर्मानुसारेण फलं प्रयच्छतीत्यर्थः ।

ये तु मुमुक्षवः ते सर्वे विदिततत्त्वाः सन्तः 'द्यावापृथिवी' लोकद्वयं, 'सद्यः परियन्ति' बोधक्षण एव सर्वतो व्याप्नुवन्ति, तथा 'लोकान्' अवशिष्टानन्तरिक्षादीन्, 'परियन्ति' । 'दिशः' प्राच्याद्याः, 'परियन्ति' । 'सुवः' स्वर्गलोकभोगं परियन्ति । सर्वात्मकत्वेन सर्वव्याप्तिरुक्ता । 'ऋतस्य' तस्य परब्रह्मणः, 'तन्तुं' अवच्छेदेनावस्थानं, 'विततं' विस्तीर्णं यथा भवति तथा, 'विवृत्य' गुरुशास्त्रमुखात् निश्चित्य, 'तत्' ब्रह्मतत्त्वं, 'अपश्यत्' यः साक्षात्कृतवान्, स एव 'प्रजासु', मध्ये 'तत्' ब्रह्मतत्त्वं, 'अभवत्' । तथाच श्रुत्यन्तरं, 'ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति' इति ॥

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७५७

(१९)परी॒त्य लो॒कान् परी॒त्य भू॒तानि॑ परी॒त्य सर्वाः॒ प्रदिशो॒ दिश॑श्च । प्र॒जाप॑तिः प्रथम॒जा ऋ॒तस्या॒त्म- ना॒त्मान॑म॒भिसम्ब॑भूव^(१९) । ^(२०)सद॑स॒स्पति॒मद्भु॑तं प्र॒िय-

अम्भस्य पार इत्यादिना तदभवत् प्रजाखित्यन्तेन ग्रन्थेन प्रतिपादितां ब्रह्मविद्यामुपसंहरति, ^(१९)“परीत्य लोकान् आत्मानमभिसम्बभूव”^(१९) इति । ‘ऋतस्य’ सत्यस्य ब्रह्मणः, ‘प्रथमजाः’ प्रथमकार्यभूतः, ‘प्रजापतिः’ हिरण्यगर्भः, ‘लोकान्’ भूरादीन्, ‘भूतानि’ देवमनुष्यादिप्राणिदेहान्, ‘प्रदिशः’ आग्नेय्याद्याः, ‘दिशश्च’ प्राच्याद्याः, ‘परीत्य’ सर्व्वतो व्याप्य, सृष्टिकाले सृष्ट्वा पुनरपि ‘परीत्य’ स्थितिकाले रक्षित्वा, ‘आत्मना’ स्वस्वरूपेण, तद्विषयकतत्त्वज्ञानेन इत्यर्थः । ‘आत्मानं’ सत्यज्ञानादिलक्षणं, ‘अभिसम्बभूव’ सर्व्वतः सम्यक् प्राप्तवान् ॥

तदेवं ब्रह्मविद्या प्रतिपादिता, अथ तत्प्राप्तिसाधनभूताः सोपाधिकब्रह्मध्यानजपस्नानादिकर्माङ्गभूताः मन्त्राः कर्मकाण्डे पूर्व्वमनुक्ता अस्मिन् खिलकाण्डे ऽभिधीयन्ते ते । तत्र एकेन मन्त्रेण ब्रह्मप्राप्त्यर्थमन्तर्यामिणं प्रार्थयते । ^(२०)“सदसस्पतिमद्भुतं ० सनिं मेधामयासिषम्”^(२०) इति । सीदत्यस्मिन् अव्याकृते कारणे सर्वं जगत् इति, ‘सदः’, तस्य, ‘पतिं’ पालक-मन्तर्यामिणं, ‘अयासिषं’ अहं प्राप्तवान् अस्मि, शीघ्रं प्राप्तवान्, इत्यनया विवक्षया भूतार्थनिर्देशः । कीदृशं सदसस्पतिं, ‘अद्भुतं’ आश्चर्य्यरूपं, मनसाप्यचिन्त्यरचनारूपस्य जगतोऽनायासेन निर्मा-

5 A

०६८ तैत्तिरीये आरण्यके

मिन्द्र॑स्य॒ काम्य॑म् । सनिं॑ मे॒धामया॑सिषं^(२०) । (२१)उद्दी॑प्यस्व जातवेदो॒ऽपघ्नन्निर्ऋ॑तिं॒ मम॑ ॥ ४ ॥ प॒शूꣳश्च॒ मह्य॒माव॑ह॒ जीव॑नं च॒ दिशो॑ दिश^(२१) । (२२)मा नो॑ हिꣳसीज्जातवेदो॒ गामश्वं॒ पुरु॑षं॒ जग॑त् ।

हत्वं, ‘इन्द्रस्य’ देवराजस्य, अपि ‘प्रियं’, मोषन्तर्यामिणं कदा प्राप्स्यामीत्येवमाशास्ते । अत एव सर्वैरन्यैः ‘काम्यं’ अपेक्षणीयं, ‘सनिं’ कर्म्मफलस्य दातारं, ‘मेधां’ श्रुताधीतग्रन्थधारणशक्तिं, प्रयच्छन्तमिति शेषः ॥

अथ वह्न्युपाधिकं परमेश्वरं प्रति इष्टप्राप्तिं प्रार्थयते । (२१)“उद्दीप्यस्व जातवेदोऽपघ्नं ० जीवनं च दिशो दिश”(२१) इति । जाते प्राणिशरीरे जाठराग्निरूपेण विद्यते अवतिष्ठते इति जातवेदाः । अथवा जातानुत्पन्नान् यजमानान् तत्तत्- फलदानाय वेत्ति स्वचित्ते निश्चिनोतीति जातवेदाः । हे ‘जात- वेदः’, मदनुग्रहार्थम उत्कर्षेण ‘दीप्यस्व’ । किं कुर्व्वन्, ‘मम’, अनिष्टकारिणीं ‘निर्ऋतिं’ पापदेवतां, ‘अपघ्नन्’ विनाशयन् । तां विनाश्य ततो मह्यं ‘पशून्’ गवाद्यादीन्, ‘जीवनं’ दीर्घायुष्यं, ‘च’काराभ्यामन्यदपि सर्व्वं भोग्यजातं ‘आवह’ सम्पादय । ततः सुखनिवासार्थं ‘दिशः’ प्राच्याद्याः, निवासयोग्यानि तत्तद्दिगन्त- स्थानानि, ‘दिश’ देहि ॥

सम्पादितानां गवाश्वादीनामविनाशं प्रार्थयते । (२२)“मा नो हिꣳसीज्जातवेदः ० श्रिया मा परिपातय”(२२) इति । हे ‘जात-

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७६८

अबि॑भ्र॒दम् आग॑हि श्रि॒या मा॒ परि॑पातय^(२२) । ^(२३)पुरु॑षस्य विद्म स॒हस्रा॒क्षस्य॑ महादे॒वस्य॑ धीमहि* । तन्नो॑ रुद्रः प्रचो॒दया॑त्^(२९) । ^(२४)तत्पुरु॑षाय वि॒द्महै॑

देवः', तत्प्रसादात् मदीयं गवादिकं निर्ऋतिः 'मा हिंसीत्' मा विनाशयतु । 'जगच्छब्देन गवादिव्यतिरिक्तं गृहक्षेत्रादिकं विवक्षितं । हे 'अग्ने', त्वं 'अबिभ्रत्' अधारयन्, अस्मदपराधं मनस्यधारयित्वा 'आगहि' अस्मदनुग्रहार्थमागच्छ, ततो मां 'श्रिया' धनधान्यादिसम्पदा, 'परिपातय' सर्व्वतः प्रापय ॥

इत ऊर्द्धं तेषु तेषु देशेषु श्रुतिपाठा अत्यन्तविलक्षणाः, तत्र विज्ञानात्मप्रभृतिभिः पूर्व्वैर्निबन्धनकारैर्द्वाविड़पाठस्यादृतत्वात् वयमपि तमेवादृत्य व्याख्यास्यामः । तत्र षड्भिर्गायत्रीभिरात्मप्राप्तिद्वारभूता देवताविशेषाः प्रार्थ्यन्ते । तत्र आदौ विश्वरूपधरं प्रार्थयते । ^(२३)"पुरुषस्य विद्म ० तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्"^(२९) इति । विश्वतश्चक्षुरित्यादिमन्त्रोक्तो विराट् पुरुषः 'सहस्राक्षः', तस्य, 'पुरुषस्य', स्वरूपं 'विद्म' जानीमहि, लभेमहि वा । तदर्थं तस्य विराड्रूपस्य 'महादेवस्य', स्वरूपं 'धीमहि' ध्यायेमः । तत्र ध्याने 'नः' अस्मान्, 'रुद्रः' विराड्रूपः महादेवः, 'प्रचोदयात्' प्रचोदयतु प्रेरयतु ॥

अथ बिभ्रद्दोर्भिः कुठारं मृगमभयवरौ सुप्रसन्नो महेश-

---

* तत्पुरुषाय विद्महे सहस्राक्षस्य धीमहीतिपाठे गायत्रीछन्दः प्रतितिष्ठति, परन्तु आदर्शपुस्तकेषु सर्व्वत्र मूलधृतपाठो दृश्यते ।

७७०	तैत्तिरीये आरण्यके

महादे॒वाय॑ धीमहि । तन्नो॑ रु॒द्रः प्र॒चोद॑यात्⁽२४⁾ ।
⁽२५⁾तत्पु॑रुषाय वि॒द्महे॑ वक्रतु॒ण्डाय॑ धीमहि । तन्नो॑ दन्तिः प्र॒चोद॑यात्⁽२५⁾ । ⁽२६⁾तत्पु॑रुषाय वि॒द्महे॑ चक्रतु॒ण्डाय॑ धीमहि ॥ ५ ॥
तन्नो॑ नन्दिः प्र॒चोद॑यात्⁽२६⁾* । ⁽२७⁾तत्पु॑रुषाय वि॒द्महे॑ म॒हासे॒नाय॑ धीमहि । तन्नः॑ षण्मुखः प्र॒चोद॑यात्⁽२७⁾ ।
⁽२८⁾तत्पु॑रुषाय वि॒द्महे॑ सुवर्णप॒क्षाय॑ धीमहि । तन्नो॑ गरुडः प्र॒चोद॑यात्⁽२८⁾ । ⁽२९⁾वे॒दा॒त्म॒नाय॑ वि॒द्महे॑ हिरण्यग॒र्भाय॑ धीमहि । तन्नो॑ ब्रह्म प्र॒चोद॑यात्⁽२९⁾ । ⁽३०⁾ना॒रा॒-

---

त्याद्यागमप्रसिद्धमूर्त्तिधरं रुद्रं प्रार्थयते । ⁽२४⁾“तत्पुरुषाय विद्महे ० रुद्रः प्रचोदयात्”⁽२४⁾ इति । ‘तं’ आगमप्रसिद्धं पुरुषाकारं महादेवं, जानीमो ध्यायेमञ्च । तस्मिन् ध्याने अस्मान् ‘रुद्रः’, प्रेरयतु ॥

बीजापूरगदेक्षुकार्मुकेत्यागमप्रसिद्धमूर्त्तिधरं विनायकं प्रार्थयते । ⁽२५⁾“तत्पुरुषाय विद्महे ० दन्तिः प्रचोदयात्”⁽२५⁾ इति । गजसमानवक्रत्वेन दीर्घस्य तुण्डस्य रत्नकलशादिधारणार्थं वक्रत्वं । ‘दन्तिः’ महादन्तः ॥

पुराणादिषु प्रसिद्धपक्षिराजमूर्त्तिधरं देवं प्रार्थयते । ⁽२८⁾“तत्पुरुषाय विद्महे ० तन्नो गरुडः प्रचोदयात्”⁽२८⁾ इति । शोभनपतनसाधनपक्षोपेतः ‘सुवर्णपक्षः’ ॥

---

* २६, २७, २९ मन्त्रत्रयं भाष्ये न धृतं ।

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७०१

यणाय॑ वि॒द्महे॑ वासुदे॒वाय॑ धीमहि । तन्नो॑ वि॒ष्णुः प्रचो॒दया॑त्^(३०) । ^(३१)व॒ज्र॒न॒खाय॑ वि॒द्महे॑ तीक्ष्णद॒ꣳष्ट्राय॑ धीमहि ॥ ई ॥ तन्नो॑ नारसि॒ꣳहः प्रचो॒दया॑त्^(३१)* । ^(३२)भास्क॒राय॑ वि॒द्महे॑ महाद्युतिक॒राय॑ धीमहि । तन्नो॑ आदित्‍यः प्रचो॒दया॑त्^(३२) । ^(३३)वै॒श्वा॒न॒राय॑ वि॒द्महे॑ लाली॒लाय॑ धीमहि । तन्नो॑ अग्निः प्रचो॒दया॑त्^(३३) । ^(३४)का॒त्या॒य॒नाय॑

---

अर्कोघाभं किरीटान्वितमकरलसत्कुण्डलमत्याद्यागमप्रसिद्ध- मूर्त्तिधरं देवं प्रार्थयते । (३०)“नारायणाय विद्महे ० विष्णुः प्रचोदयात्”^(३०) इति । नरशरीराणामुपादानरूपाण्यन्नादिपञ्च- भूतानि नारशब्देन उच्यन्ते, तेषु भूतेषु या आपो मुख्याः ता अयनमाधारो यस्य विष्णोः सोयं ‘नारायणः’, समुद्रजलशायी- त्यर्थः । तथा च स्मर्य्यते । ‘आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः प्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृत इति । स च कृष्णावतारे वसुदेवस्य पुत्रत्वात् ‘वासुदेवः’, स च स्वकीयेन वास्तवेन परब्रह्मरूपेण व्यापित्वात् ‘विष्णुः’ । ता एता गायत्र्य- श्चित्तशुद्ध्यर्थं ध्यानपुरःसरं जपितव्याः ॥

हेमप्रख्यामिन्दुखण्डान्नमौलिमित्यागमप्रसिद्धमूर्त्तिधरों दुर्गां

---

* ३१, ३२, ३३, ३६, ३७, एतेषां मन्त्राणां व्याख्या अस्मल्लक्ष्यपुस्तक- त्रयेषु न दृश्यते ।

७०१ तैत्तिरीये आरण्यके

वि॒द्महै॑ कन्यकु॒मारी॑ धीमहि । तन्नो॑ दुर्गिः प्रचो॒दया॑त्^{(९४)}। ^{(९५)}स॒हस्र॑परमा दे॒वी श॒तमू॑ला श॒ताङ्कु॑रा । सर्व्वँ॑ हरतु मे पा॒पं दू॒र्वा दुः॑स्वप्ननाशि॒नी^{(९५)}। ^{(९६)}काण्डा॑त्काण्डा॒त् प्ररोह॑न्ती प॒रुषः॑ परुषः॒ परि॑ ॥ ७ ॥

ए॒वा नो॑ दूर्वे॒ प्रत॑नु स॒हस्रे॑ण श॒तेन॑ च^{(९६)}। ^{(९७)}या श॒तेन॑ प्रत॒नोषि॑ स॒हस्रे॑ण वि॒रोह॑सि । तस्या॑स्ते देवीष्टके वि॒धेम॑ ह॒विषा॑ व॒यम्^{(९७)}। ^{(९८)}“अश्व॑क्रान्ते र॑थक्रान्ते

प्रार्थयते । ^{(९४)}“कात्यायनाय विद्महे ॰ दुर्गिः प्रचोदयात्”^{(९४)} इति । कृत्तिं वस्त इति कार्त्ति रुद्रः, स एव अयनं, अधिष्ठानम् उत्पादको यस्या दुर्गायाः सा ‘कात्यायनी’ । कुत्सितमनिष्टं निवारयति इति कुमारी, कन्या चासौ कुमारी च इति ‘कन्यकुमारी’, ‘दुर्गिः’, दुर्गा, लिङ्गादिव्यत्ययः सर्व्वत्र छान्दसो द्रष्टव्यः ॥

अथ स्नानाङ्गभूता मन्त्रा उच्यन्ते । तत्र शिरसि मृत्तिकया सह दूर्व्वां धारयितुं दूर्व्वाभिमन्त्रणमन्त्रमाह । ^{(९५)}“सहस्रपरमा देवी ॰ दूर्व्वा दुःस्वप्ननाशिनी”^{(९५)} इति । येयं दूर्व्वाभिमानिनी देवता सा ‘मे पापं हरतु’ । कीदृशी, ‘सहस्रसङ्ख्याकेभ्यः पावन-हेतुभ्यो द्रव्येभ्यः ‘परमा’ उत्कृष्टा, सा च ‘देवी’ द्योतनात्मिका शतसङ्ख्याकानि मूलानि यस्याः सा ‘शतमूला’ । तथा ‘शताङ्कुरा’ । शतशब्देन बहुलमात्रमत्र उपलक्ष्यते । दुःस्वप्नकृतमनिष्टफलं, नाशयति इति ‘दुःस्वप्ननाशिनी’ ॥

१० प्रपाठक १ अनुवाकः। ७०३

वि॒ष्णुक्रा॑न्ते वसुन्ध॑रा। शिर॑सा धारयिष्या॒मि॒ रक्ष॑स्व मां प॒दे प॑दे॥^(३८)। ^(३९)“भूमि॑र्धे॒नुर्ध॑र॒णी लो॑कधा॒रिणी॑*। उ॒द्धृता॑सि व॒राहे॑ण कृ॒ष्णेन॑ श॒तबा॑हुना”^(३९)। ^(४०)“मृ-

---

अथ मृत्तिकाभिमन्त्रणमन्त्राः, तत्र प्रथममन्त्रमाह। ^(३८)“अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते ॰ रक्षस्व मां पदे पदे”^(३८) इति। येयं भूमिः तामश्वाः शुद्धिहेतवः स्वपदैराक्रामन्ति तादृशी भूमिः 'अश्वक्रान्ता'। अग्निचयन उखानिर्माणार्थभूखनन^†प्रदेशस्य अश्वाक्रमणविधानादश्वपादानां मृच्छुद्धिहेतुत्वं गम्यते। तथा 'रथक्रान्ता' रथसञ्चरणेन क्षुण्णा सती शुद्धा भवति। तथा त्रिविक्रमावतारे विष्णुः स्वयं पदेन भूमिमाक्रामति, ततोऽपि शुद्धत्वं। अश्वरथविष्णुभिराक्रान्ते शुद्धे हे भूमे 'वसुन्धरा' सर्व्वाणि वस्तूनि धारयन्ती सती स्नानकर्मण्येतस्मिन् मदीय'शिरसा' धारिता देवी द्योतमाना त्वं 'मां', स्नानार्थं जलमध्ये गच्छन्तं 'पदे पदे', 'रक्षस्व'॥

द्वितीयमन्त्रमाह। ^(३९)“उद्धृतासि वराहेण ॰ धरणी लोकधारिणी”^(३९) इति। हे मृत्तिके, त्वं भूमिरूपा सती कृष्णवर्णेन शतसङ्ख्याकबाहुयुक्तेन वराहावतारेण पूर्व्वं 'उद्धृतासि'। कीदृशी भूमिः, 'धेनुः' कामधेनुवत् प्रीणयित्री, 'धरणी' शस्यानां धारयित्री, 'लोकधारिणी' प्राणिनामपि धारयित्री॥

---

* एष मूलपुस्तकसंमतः पाठः। अत्रतु पदच्युतिरस्ति। तथासङ्ख्यभाष्यपुस्तकेषु एतद्दलमुद्धृतासीत्यादिदलस्य परस्मिन् वर्तते।
† मृत्खननेति तै० पाठः।

७७४ तैत्तिरीये आरण्यके

त्तिके॑ ह॒नं मे॒ पा॒पं य॒न्मया॑ दु॒ष्कृ॒तं॒ कृ॒तं । त्वया॑ ह॒तेन॑ पा॒पेन॒ जीवा॑मि श॒रदः॑ श॒तं*”(४०) । ^{(४१)}मृत्ति॑के दे॒हि॑ मे पु॒ष्टिं त्वयि॒ सर्व्वं॑ प्रति॒ष्ठितं॑^{(४१)} ॥ ८ ॥ ^{(४२)}मृत्ति॑के प्रति॑ष्ठिते स॒र्व्वं तन्मे॑ नि॒र्णुद॒ मृत्ति॑के । तया॑ ह॒तेन॑ पा॒पेन॒ ग॒च्छा॒मि प॑र॒माङ्ग॒तिं । यतो॑ इन्द्र॒ भया॑महे॒ ततो॑ नो॒ अभ॑यं कृधि । मघ॑वञ्छ॒ग्धि तव॑ तन्न॑ ऊ॒तये॒ विद्धिषो॒ विमृधो॑ जहि । स्व॒स्ति॒दा वि॒शस्प- ति॑र्वृत्र॒हा विमृधो॑ व॒शी । वृषेन्द्र॑ः पुर ए॑तु नः स्वस्ति॒दा अभ॑यङ्क॒रः । स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः स्व॒स्ति न॑ः पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः । स्व॒स्ति न॒स्तार्क्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु । आ॒पा॒न्त॒म॒न्युस्तृ॒प॑लप्रभ- मी॑ धुनिः॒ शिमी॑वाञ्च्छरु॑माँ ऋजी॒षी । सोमो॒ विश्वा॑- न्य॒तसा॒वना॑नि॒ नार्वागिन्द्रं॑ प्रति॒माना॑नि देभुः ॥ ९ ॥

तृती॒यमन्त्र॒माह । ^{(४०)}“मृत्ति॑के हन मे • जीवामि शरदः शतं”^{(४०)} इति । स्पष्टोऽर्थः ॥ पादद्वयात्मकं चतुर्थं मन्त्रमाह । ^{(४१)}“मृत्तिके देहि सर्व्वं प्रतिष्ठितं”^{(४१)} इति । यद्यत् पुष्टिसाधनं यवगोधूमादिद्रव्यं तत्सर्व्वं हे 'मृत्तिके त्वयि प्रतिष्ठितं' । तस्मात् मह्यं 'पुष्टिं' 'देहि' ॥

---

* मृत्ति॑के॒ ब्रह्म॑दत्तासि॒ काश्यपे॑नाभि॒मन्त्रि॒तेति A, B, D, N, O. चिह्नितपुस्तकपाठः ।

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७७५

ब्रह्म॑ जज्ञा॒नं प्र॑थ॒मं पु॒रस्ता॒द्विसी॑म॒तः सु॒रुचो॑ वे॒न आ॑वः । स॒बुध्नि॑या उप॒मा अ॑स्य वि॒ष्ठाः स॒तश्च॒ योनि॒मस॑तश्च॒ विवः॑ । स्यो॒ना पृ॑थि॒वि भवा॑ नृक्ष॒रा नि॒वेश॑नी । यच्छा॑ नः॒ शर्म॑ स॒प्रथाः॑।^{(४२)} । ^{(४३)}ग॒न्ध॒द्वा॒रां दु॑राध॒र्षां नि॒त्यपु॑ष्टां करी॒षिणी॑म् । ईश्वरीं॑ सर्व॑भूता॒नां तामि॒होप॑ह्वये॒ श्रियं॑^{(४३)} । ^{(४४)}श्रीर्मे॑ भजतु । अलक्ष्मीर्मे॑ न॒श्यतु । विष्णु॑मुखा॒ वै दे॒वाश्छन्दो॑भिर्इ॒मां लो॒कान॑नपज॒य्यम॒भ्य॑जयन् । म॒हाँ२ इन्द्रो॒ वज्र॑बाहुः षोड॒शी शर्म॑ यच्छतु ॥ १० ॥

---

पञ्चममन्त्रमाह । ^{(४३)}"गन्धद्वारां दुराधर्षां ० तामिहोपह्वये श्रियं"^{(४३)} इति । 'तां' मृत्तिकाभिमानिनीं देवतां, 'इह' अस्मिन् स्नानकर्मणि, 'उपह्वये' सामीप्येनाह्वयामि । कीदृशीं, 'गन्धद्वारां' घ्राणग्राह्यो गन्ध उपलब्धिद्वारं यस्याः सा गन्धद्वारा । अत एव गन्धवती पृथिवी इति तार्किका लक्षणमाहुः । 'दुराधर्षां' प्रतिकूलैः पुरुषैः असुरादिभिराधर्षितुं तिरस्कर्तुमशक्यां । 'नित्यपुष्टां' सर्वदा व्रीहिधान्यैः परिपूर्णां, 'करीषिणीं' बहुलेन गोमयेन युक्तां, गोमहिषादिपशुयुक्तां इत्यर्थः । 'सर्वभूतानां' देवतिर्यङ्मनुष्यरूपाणां प्राणिदेहानां, 'ईश्वरीं' उत्पादकत्वेन नियन्त्रीं, 'श्रियं' सर्वैः सेव्यां ॥

6 B