तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० प्रपाठके १ अनुवाकः। ७६१

मध्ये॒ परि॑जग्रभत् । न तस्येशे॒ कश्चन तस्य॑ नाम म॒ह- द्यशः॑^{(१०)} ॥ २ ॥ ^{(११)}न स॒न्दृशे॑ तिष्ठति॒ रूप॑मस्य॒ न चक्षु॑षा पश्यति॒ क-

---

'इमे उभे' स्थाने, 'प्रदुधे', तयोरपि स्थानयोर्भोग्यवस्तूनि सम्पादितवानित्यर्थः ॥

ननु काललोकादिसर्वकारणस्य सर्वत्रानुगतत्वात् कुतः प्राणिभिरसौ न गृह्यत इत्याशङ्क्य तस्य परमात्मन ऊर्द्धत्वाद्याकारविशेषाभावात् रूपाद्यभावाच्च, इति मन्त्रद्वयेन दर्शयति । ^{(१०)}“नैनमूर्द्धं ० नाम महद्यशः”^{(१०)}। ^{(११)}“न सन्दृशे तिष्ठति ० अमृतास्ते भवन्ति”^{(११)} इति । कश्चिदपि पुरुषः, 'एनं' परमात्मानं, स्तम्भवदूर्द्ध्वाकारं, उपरिस्थितशालोवंशवत्तिर्यगाकारं वा, गृहान्तर्वर्त्तिदेवदत्तवत् क्वचित् 'मध्ये', अवस्थितं वा । 'न परिजग्रभत्' नैव परिगृह्णाति । ऊर्द्ध्वाद्याकाराणां तस्मिन्नभावात् । किञ्च 'तस्य' परमात्मनः, 'कश्चन' कोऽपि पुरुषः, 'नेश्रे' नेष्टे, मम ग्रहणसौकर्यार्थमीदृग्रूपो भवेति नियन्तुं न समर्थः । अत एव 'तस्य' परमात्मनः, 'महद्यशः', इति 'नाम', सम्पन्नं, अत्यन्तस्वतन्त्रत्वेन तदीययशसोऽभ्यधिकत्वात् । किञ्च 'अस्य' परमात्मनः, 'रूपं' नीलपीतादिकं, 'न सन्दृशे' प्राणिनां दृष्टिविषये, न सं 'तिष्ठति' । अशब्दमस्पर्शमरूपमित्यादिश्रुतेः । अतः 'कश्चन' कुशलोऽपि पुमान्, अत्यन्तपटुना 'चक्षुषा', तं 'न पश्यति' । कथं तर्हि गुरुशास्त्रोपदेशयुक्तो गृह्णातीति चेत् उच्यते, 'हृदा' हृदयपुण्डरीक-

४ २ २