तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

७६२ तैत्तिरीये आरण्यके

श्चनैनं॑ । हृ॒दा म॑नी॒षा मन॑साऽभिकॢप्तो॒ य ए॑नं वि॒दु- रमृ॑तास्ते भ॑वन्ति॥११॥ । ॥१२॥अ॒ङ्ग्याः सम्भृ॑ता हिर॑ण्यगर्भ॒

मध्यवर्त्तिना, 'मनीषा' भौतिक*वस्तुगोचराणि मनसा ईष्टे इति मनोट् तथाविधेन, 'मनसा' अन्तःकरणेन, 'अभिकॢप्तः' सर्वतो निश्चितो भवति । योगयुक्तं हि मनः लौकिकर्मनोवृत्तीर्नियमयति, तेन च अन्तर्मुखेनैकाग्रेण मनसा परमात्मा अनुभवितुं शक्यते । दृश्यते त्वग्रिया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिरिति श्रुतेः । 'ये' पुरुषाः, 'एनं' परमात्मानं, एकाग्रेण मनसा 'विदुः' साक्षात् कुर्वन्ति, 'ते' पुरुषाः, 'अमृताः' मरणरहिताः, 'भवन्ति' । देहात् प्राणानामुत्क्रान्तिः, मरणं, तच्च तत्त्वविदां नास्ति । न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्त इति श्रुतेः ॥

उक्तार्थदार्थ्याय प्रदेशान्तरपठितत्वात् मन्त्रानुदाहरति । “अङ्ग्याः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ” इति । (१२ मन्त्रः) । अङ्ग्यः सम्भूतः पृथिव्यैरमाच्चेत्ययमनुवाकश्चातुर्होत्रीयचयनमन्त्रप्रकरणे समाम्नातः । तस्यानुवाकस्य प्रदर्शनार्थमङ्ग्यः सम्भूत इति प्रतीकमिदं पठितं । तस्मिन्ननुवाके तमेवं विद्वानमृत इह भवतीति परमात्मतत्त्वविदो मरणराहित्यमुक्तं । हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्रे इत्याद्यष्टावृचः संहितायाश्चतुर्थकाण्डे प्रथमप्रपाठके समाम्नाताः । ता अपि वेदितव्यस्य परमात्मन उपलक्षकत्वेन हिरण्यगर्भाद्यभिधानादत्रोपयुक्ताः ॥

---

* लौकिकेति P चिह्नितपुस्तकपाठः ।