तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७६३

इत्यष्टौ^{(१२)}। ^{(१३)}ए॒ष हि दे॒वः प्र॒दिशोऽनु॒ सर्वाः॒ पूर्वो॑ हि जा॒तः स उ॒ गर्भे॑ अ॒न्तः । स वि॒जाय॑मानः स जनि॒- ष्यमा॑णः प्र॒त्यङ्मु॑खास्तिष्ठति वि॒श्वतो॑मुखः^{(१३)}। ^{(१४)}वि॒- श्वत॑श्चक्षुरु॒त वि॒श्वतो॑मुखो वि॒श्वतो॑हस्त उ॒त वि॒श्वत॑स्-

---

यथा हिरण्यगर्भादयः परमात्मोपलक्षकाः, तथा परमात्मना सृष्टं दिगादिकं जगद्धिरण्मूर्त्तिञ्च परमात्मानमुपलक्षयतीति मन्त्र- द्वयेन दर्शयति । ^{(१३)}“एष हि देवः ० तिष्ठति विश्वतोमुखः”^{(१३)}। ^{(१४)}“विश्वतश्चक्षुरुत ० देव एकः”^{(१४)} इति । विद्वद्भिरनुभूयमानः ‘देवः’ स्वप्रकाशः परमात्मा, ‘प्रदिशः’ प्रकृष्टाः प्राच्याद्याः, आग्ने- य्याद्याश्च विदिशः ‘सर्वाः’, ‘अनु’, प्रविश्यावस्थितः । प्रवेशस्य श्रुत्य- न्तरप्रसिद्धार्थः ‘हि’शब्दः । तथा ‘पूर्वो जातः’ हिरण्यगर्भस्वरूपत्वे- नायमेव प्रथममुत्पन्नः, ‘हि’शब्देन हिरण्यगर्भः समवर्त्ततेति मन्त्र- प्रसिद्धिः सूच्यते । ‘स उ’ स एव परमेश्वरः, ‘गर्भे अन्तः’ ब्रह्माण्ड- रूपस्य गर्भस्य मध्ये, वर्त्तते । ‘सः’, एव ‘विजायमानः’ देवतिर्य- गादिरूपेण इदानीं जायते, इतः परमपि ‘जनिष्यमाणः’, ‘सः’, एव । स च ‘प्रत्यङ्’ अन्नमयादिकोशेभ्यः आन्तरः, ‘मुखाः’ देहेन्द्रियाध्यक्षत्वेन मुख्यः, ‘विश्वतः’, सर्वतः, मुखानि, रूपाद्युपलब्धि- द्वाराणि चक्षुरादीनि, यस्यासौ ‘विश्वतोमुखः’, तादृशोयं जगद- धिष्ठानत्वेन ‘तिष्ठति’ । स च ब्रह्माण्डरूपं देहं धृत्वा सर्वप्राणिदेह- स्वरूपत्वात् तदीयैः सर्वैश्चक्षुरादिभिर्युक्त इति ‘विश्वतश्चक्षुः’, इत्यादि-