तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

६४ तैत्तिरीये आरण्यके

स्यात् । सं बा॒हुभ्यां॒ नम॑ति॒ सं पत॑त्रै॒र्द्यावा॑पृथि॒वी ज॒न- य॑न् दे॒व एकः॑।(१४)। (१५)वेन॒स्तत् पश्य॒न् विश्वा॒ भुव॑- नानि वि॒द्वान् यत्र॒ विश्वं॒ भव॒त्येक॑नीडम् । यस्मि॑न्नि॒दꣳ सञ्च॒ विचैतꣳ॒ स ओतः॒ प्रोत॑श्च विभुः प्र॒जासु॑।(१५)। (१६)प्र

पदैरभिधीयते । तत्तल्लोकनिवासिनां प्राणिनां चक्षूंषि तत्र तत्र स्थितानि एव एतदीयानि भवन्ति । अतोऽस्य सर्वत्र चाक्षुष्यत्वं। एवं विश्वतोमुखत्वादिकमपि द्रष्टव्यं । स च परमेश्वरः, ‘बाहुभ्यां ‘सन्नमति’ बाहुसदृशाभ्यां धर्माधर्माभ्यां निमित्तकारणाभ्यां सर्वं जगद्वशीकरोति । तथा ‘पतत्त्रैः’ पतनशीलैः पञ्चीकृतपञ्चमहा- भूतैः, ‘सन्नमति’ सर्वं जगदुत्पादयति । एवमयं ‘देवः’, द्यावा- पृथिव्यादिकं कृत्स्नं जगत् उत्पादयन् ‘एकः’, एव अवतिष्ठते ॥

उक्तार्थे श्रद्धातिशयमुत्पादयितुं मन्त्रद्वयेन गन्धर्ववृत्तान्तं दर्शयति । (१५)“वेनस्तत्पश्यन् ० विभुः प्रजासु(१५)। (१६)प्र त- द्वोचे ० षवितुः पिता सत्”(१६) इति । ‘वेनो नाम गन्धर्वः’, सर्वप्राणिनां ‘गुहासु’ बुद्धिषु, ‘निहितं’, ‘अमृतं’ विनाश- रहितं, ‘तत्’ वस्तु, स्वानुभवेन ‘विद्वान्’, ‘प्रवोचे नु’ शिष्येभ्यः प्रोवाच खलु । कीदृशो वेनः, ‘यत्र’ यस्मिन् परमात्मवस्तुनि, ‘विश्वं’ सर्वं जगत्, ‘एकनीडं भवति’ एकत्वेन विश्वमवस्थितं सत् तादात्म्यं प्राप्नोति । ‘तत्’ वस्तु, गुरुशास्त्रप्रसादेन ‘पश्यन्’ साक्षात् कुर्वन्, ‘विश्वा भुवनानि’ सर्वानपि लोकान्, ‘विद्वान्’ जानन्