तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७५७

(१९)परी॒त्य लो॒कान् परी॒त्य भू॒तानि॑ परी॒त्य सर्वाः॒ प्रदिशो॒ दिश॑श्च । प्र॒जाप॑तिः प्रथम॒जा ऋ॒तस्या॒त्म- ना॒त्मान॑म॒भिसम्ब॑भूव^(१९) । ^(२०)सद॑स॒स्पति॒मद्भु॑तं प्र॒िय-

अम्भस्य पार इत्यादिना तदभवत् प्रजाखित्यन्तेन ग्रन्थेन प्रतिपादितां ब्रह्मविद्यामुपसंहरति, ^(१९)“परीत्य लोकान् आत्मानमभिसम्बभूव”^(१९) इति । ‘ऋतस्य’ सत्यस्य ब्रह्मणः, ‘प्रथमजाः’ प्रथमकार्यभूतः, ‘प्रजापतिः’ हिरण्यगर्भः, ‘लोकान्’ भूरादीन्, ‘भूतानि’ देवमनुष्यादिप्राणिदेहान्, ‘प्रदिशः’ आग्नेय्याद्याः, ‘दिशश्च’ प्राच्याद्याः, ‘परीत्य’ सर्व्वतो व्याप्य, सृष्टिकाले सृष्ट्वा पुनरपि ‘परीत्य’ स्थितिकाले रक्षित्वा, ‘आत्मना’ स्वस्वरूपेण, तद्विषयकतत्त्वज्ञानेन इत्यर्थः । ‘आत्मानं’ सत्यज्ञानादिलक्षणं, ‘अभिसम्बभूव’ सर्व्वतः सम्यक् प्राप्तवान् ॥

तदेवं ब्रह्मविद्या प्रतिपादिता, अथ तत्प्राप्तिसाधनभूताः सोपाधिकब्रह्मध्यानजपस्नानादिकर्माङ्गभूताः मन्त्राः कर्मकाण्डे पूर्व्वमनुक्ता अस्मिन् खिलकाण्डे ऽभिधीयन्ते ते । तत्र एकेन मन्त्रेण ब्रह्मप्राप्त्यर्थमन्तर्यामिणं प्रार्थयते । ^(२०)“सदसस्पतिमद्भुतं ० सनिं मेधामयासिषम्”^(२०) इति । सीदत्यस्मिन् अव्याकृते कारणे सर्वं जगत् इति, ‘सदः’, तस्य, ‘पतिं’ पालक-मन्तर्यामिणं, ‘अयासिषं’ अहं प्राप्तवान् अस्मि, शीघ्रं प्राप्तवान्, इत्यनया विवक्षया भूतार्थनिर्देशः । कीदृशं सदसस्पतिं, ‘अद्भुतं’ आश्चर्य्यरूपं, मनसाप्यचिन्त्यरचनारूपस्य जगतोऽनायासेन निर्मा-

5 A