तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३८५

नः^(५) । ^(६)देवी॒ द्यावा॑पृथि॒वी अनु॑ मे॒ऽमꣳ॑साथां^(६) ।

प्रथमपादे प्रैतुशब्दस्य तात्पर्य्यं दर्शयति । 'प्रैतु ब्रह्मणस्प- तिरित्याह । प्रेत्यैव यज्ञस्य शिरोऽच्छैति' इति । (५ प्र० । २ अ० । ७ म०) । 'प्रेत्यैव' प्रथमत एव गत्वैव ॥

द्वितीयपादे सूनृ॒ताशब्देन प्रियवाक्ययुक्तस्य यज्ञस्य विव- क्षां दर्शयति । "प्र दे॒वेतु सूनृतेत्याह । यज्ञो वै सूनृता" इति । (५ प्र० । २ अ० । ८ म०) ।

तृतीयपादे पङ्क्तिराधसशब्देन धानाकरम्भादिपञ्चहविर्यु- क्तस्य यज्ञस्य विवक्षां दर्शयति । "अच्छा वीरं नर्यं पङ्क्तिराधम- मित्याह ॥ ६ ॥ पाङ्क्तो हि यज्ञः" इति । (५ प्र० । २ अ० । ९ म०) ॥

चतुर्थपादे देवा यज्ञं नयन्त्वित्यस्य तात्पर्य्यं दर्शयति । "देवा यज्ञं नयन्तु न इत्याह । देवानेव यज्ञनियः कुरुते" इति । (५ प्र० । २ अ० । १० म०) । 'यज्ञनियः' यज्ञस्य नेतॄन् प्रवर्त्तकान् ॥

कल्पः । उत्तरेण मृत्खननं कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तर- लोमास्तीर्य्य । ^(६)"देवी द्यावापृथिवी" इति मृत्खननमभिम- न्त्रयत इति। अनु मेऽमꣳसाथां"^(६) इति मन्त्रशेषः । हे 'द्यावा- पृथिव्यौ', 'मे' मदीयं, व्यापारं 'अन्वमꣳसाथां' युवयोरनु- मतं कुरुतं ॥

मन्त्रस्य देवतयोरभ्यनुज्ञायां तात्पर्य्यं दर्शयति । "देवी द्यावापृथिवी अनु मेऽमꣳसाथामित्याह । आभ्यामेवानुमतो यज्ञस्य शिरः संभरति" इति । (५ प्र० । २ अ० । ११ म०) ॥

3 B 2

३८६ तैत्तिरीये आरण्यके

^(७)ऋ॒ध्यास॑म॒द्य । म॒खस्य॒ शिरः॑^(७) ॥ २ ॥ ^(८) म॒खाय॑ त्वा । म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे^(८) ।

कल्पः । ^(७)“ऋध्यासमद्य” इति मृत्खननेऽभ्रिया प्रहृत्य “मखस्य शिरः”^(७) इत्युपाददीत । ‘अद्य’ अस्मिन् दिने, ‘ऋध्यासं’ कर्मणा समृद्धो भूयासं । इदं मृद्रूपं ‘मखस्य शिरः’ यज्ञस्य शिरःस्थानीयं प्रवर्ग्यपात्ररूपं ॥

मन्त्रद्वयं सहैव व्याचष्टे । “ऋध्यासमद्य मखस्य शिर इत्याह । यज्ञो वै मखः । ऋध्यासमद्य यज्ञस्य शिर इति वा वैतदाह” इति । (५प्र०।२अ०।१२म०) ॥

कल्पः। ^(८)“मखाय त्वा” इति हरति “मखस्य त्वा शीर्ष्णे”^(८) इति कृष्णाजिने निर्वपतीति । हे मृत्तिके, त्वां ‘मखाय’ यज्ञार्थं, हरामीति शेषः । तथा त्वां ‘मखस्य’ यज्ञस्य, ‘शीर्ष्णे’ शिरोरूपप्रवर्ग्यार्थं, निर्वपामीति शेषः ॥

मन्त्रद्वयं सहैव व्याचष्टे । “मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्णे इत्याह । निर्दिश्यैवेनद्धरति ॥ ७ ॥” इति । (५प्र०।२अ०। १३म०) ‘निर्दिश्यैव’ यज्ञार्थं इह हरणनिर्वपने कथयित्वैव, ‘एनत्’ मृत्खरूपं, ‘हरति’ निर्वपति, चेति द्रष्टव्यं ॥

यदुक्तं सूत्रकारेण, एवं द्वितीयं तृतीयञ्च हरति तूष्णीञ्चतुर्थं यावतीं मृदं प्रवर्ग्यपात्रेभ्यः आप्तां मन्यत इति । तदिदं विधत्ते । “त्रिर्हरति । त्रय इमे लोकाः । एभ्य एव लोकेभ्यो

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३८१

^{(९)}इ॒यत्यग्र॑ आसीः^{(९)} । ^{(१०)}ऋ॒ध्यास॑म॒द्य । म॒खस्य॒

---

यज्ञस्य शिरः संभरति । तूष्णीं चतुर्थम् हरति । अपरिमता- देव यज्ञस्य शिरः संभरति” इति। (५ प्र० । २ अ० । १४ म०) ॥

वक्ष्यमाणसम्भारभ्यो मृदः प्राथम्यं विधत्ते । “मृत्खना- दग्रे हरति । तस्मान् मृत्खनः करुष्णतमः” इति (५ प्र० । २ अ० । १५ म०) । ये च वराहविहतादयः सम्भाराः तेभ्यः ‘अग्रे’ प्रथममेव, मृदं खात्वा तस्मात् ‘मृत्खनात्’ गर्त्तात्, मृदं हरेत् । यस्मादयं ‘मृत्खनः’, स्वकीयां वेदनामगणयित्वा यजमानोप- कारार्थं मृदं प्रयच्छति । तस्मादयमतिशयेन ‘करुणः’ कृपालुः, ततो मृत्खनादेव मृदं हरेत् । न त्वन्यतो यतः कुतश्चित् मृदानेया ॥

कल्पः । एवमितरसम्भारानभिमन्त्रणेऽधिकारः, इयत्यग्र आसीरिति वराहविहतमिति । येन प्रकारेण मृदो हरण- मुक्तं । तेनैव प्रकारेणेतरे सर्वे सम्भाराः सम्पादनीयाः । अ- भिमन्त्रणे तु तत्र तत्र मन्त्रविशेषोऽस्ति । ‘देवी द्यावापृथिवी’ इति पूर्वत्र मृदोऽभिमन्त्रणं । ^{(९)}“इयत्यग्र आसीः”^{(९)} इति मन्त्रः । वराहो दंष्ट्रया यं मृद्विशेषं सम्पादयति तन्मृत्स्वरूपं वराहविहतं । हे वराहविहत ‘इयत्यग्रे’ एतावर्ति पुरोदेशे त्वं ‘आसीः’ ॥

अभिमन्त्रितस्य वराहविहतस्याहरणे मन्त्रान् दर्शयति ।

३८८ तैत्तिरीये आरण्यके

शिर॑:। म॒खाय॑ त्वा। म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णो॑⁽१०⁾।
⁽११⁾दे॒वीर्व॑म्रीरस्य॒ भूतस्य॑ प्रथम॒जा ऋ॒तावरी॑:⁽११⁾।
⁽१२⁾ऋ॒ध्यास॑म॒द्य। म॒खस्य॒ शिर॑:⁽१२⁾॥ ३॥

(१०)“ऋद्ध्यासमद्य ० त्वा शीर्ष्णो”(१०) इति। एते मन्त्रा: पूर्ववद्व्याख्येया:॥

एतेषां वराहविहतसम्भारमन्त्राणां तात्पर्यं दर्शयति। “इयत्यग्र आसीरित्याह। अस्यामेवाच्छम्बट्कारं यज्ञस्य शिर: सम्भरति” इति। (५ प्र ०। २ अनु ०। १६ मं ०)। यावद्वराहविहतमस्ति एतावती सर्वा भूमिर्रवराहेणोद्धृतत्वात्। एतच्चाधानब्राह्मणे स वराहो रूपं कृत्वेत्यादिना विस्पष्टमाम्नातं। अतो वराहविहतसम्भारेण ‘अस्यामेव’, सर्वस्यामपि पृथिव्यां, ‘अच्छम्बट्कारं’ अल्पोऽप्यंशो व्यर्थो यथा न भवति तथा कृत्वा, ‘यज्ञस्य शिर:’, सम्पादितं भवति॥

कल्प:। देवीर्वम्रीरिति वल्मीकवपामिति अभिमन्त्रयत इति शेष:। पाठस्तु। (११)“देवीर्वम्रीरस्य ० ऋतावरी:”⁽११⁾ इति। वल्मीकस्य निष्पादिका: क्षुद्रजन्तुस्वरूपा: ‘वम्रय:’, हे वम्यो देव्यो यूयं ‘अस्य’ ‘भूतस्य’ प्राणिजातस्य, ‘प्रथमजा:’ प्रथमत उत्पन्ना:, ‘ऋतावरी:’ यज्ञवत्य:’ सम्भाररूपेण यज्ञनिष्पादकत्वात् तादृश्यो भवथेति शेष:॥

अनेनाभिमन्त्रितान् वल्मीकवपाया: सम्भरणमन्त्रानाह। (१२)“ऋध्यासमद्य ० मखस्य शिर:” (१२)इति। पूर्ववद्व्याख्येयं॥

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३८६

(१९)ऋ॒ध्यास॑म॒द्य । म॒खस्य॒ शिर॑: । म॒खाय॑ त्वा । म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णो(१२) ।--

वल्मीकवपायाः सम्भरणं विधत्ते । “ऊर्जे वा एतत् रसं पृथिव्या उपदीका उद्दिहन्ति ॥८॥ यद्वल्मीकं । यद्वल्मीकवपा सम्भारो भवति । ऊर्जमेव रसं पृथिव्या अवरुन्धे । अथो श्रोत्रमेव । श्रोत्र् ह्येतत् पृथिव्याः । यद्वल्मीकः” इति । (५ प्र० । २ अ० । १७ म०) । 'वल्मीकं', 'यत्', विद्यते तदेतत् 'उपदीकाः' पूर्वोक्ता वम्रयः, 'पृथिव्याः', सकाशादन्नहेतुमेव 'रसं' मृदं, उद्धृत्य निष्पादयन्ति । अतो वल्मीकवपायाः सम्भरणेन भूमिसारं 'ऊर्जमेव', प्राप्नोति । अपि च कर्णप्कुल्याकारसाम्यात् 'वल्मीकः', भूमेः 'श्रोत्रमेव', तस्माद्वल्मीकवपा प्रशस्ता* ॥

अथैनं प्रशंसति । “अबधिरो भवति । य एवं वेद” इति । (५ प्र० । २ अ० । १८ म०) ॥

कल्पः । इन्द्रस्यौजोसीति पूतीकानिति । हे पूतीकसमूह इन्द्रस्यौज बलमसि अनेन मन्त्रेणाभिमन्त्रितानां पूतीकानां सम्भरणमन्त्रानाह । (१९)“ऋद्ध्यासमद्य त्वा शीर्ष्णो”(१२) इति । पूर्ववद्व्याख्येयं ॥

पूतीकासम्भरणं विधत्ते । “इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छत् । स यत्र यत्र पराक्रमत ॥६॥ तन्नाध्रियत । स पूतीकस्तम्बे पराक्रमत । सोऽध्रियत । ऊर्ति वै मे धा इति । तद्पूतीकानामूतीकत्वं ।

---

* तस्माद् वल्मीकवपा प्रशस्ता, श्रोत्रत्वात् इति । तै० पाठः ।

३६० तैत्तिरीये आरण्यके

अ॒ग्निजा अ॑सि प्र॒जाप॑ते रेत॒: ।—

यदूतौका भवन्ति। यज्ञायैवोतिं दधति" इति। (५ प्र ०।२ अ ०।१८ म ०)। पुरा कदाचित् 'इन्द्रः', वृत्रवधार्थं 'वज्रं', उद्यम्य प्रेरितवान्। तदानीं 'सः' इन्द्रः, 'यत्र यत्र' देशे, 'पराक्रमत' वज्रप्रक्षेपलक्षणं पराक्रमं कृतवान्, तत्र सर्वत्र 'नाभ्रियत' पलायनपरो वृत्रस्तेन वज्रेण धृतः प्रहृतो नासीत्। ततः 'सः' इन्द्रः, विचार्य 'पूतीक*स्तम्ब' समीपे कदाचिदवस्थितं वृत्रं प्रति 'पराक्रमत' वज्रप्रक्षेपलक्षणं पराक्रमं कृतवान्। तदानीं 'सः' वृत्रः, पूतीकस्तम्बेनावरुद्धमार्गः पलायितुमशक्तस्तेन वज्रेण 'अभ्रियत' प्रहृतोऽभूत्। तदानीं परितुष्टः स इन्द्रः पूतीकस्तम्बं प्रत्येवमब्रवीत्। हे पूतीकस्तम्ब 'मे' 'ऊतिं' मदीयपराक्रमरक्षां, 'धाः' धृतवानसि, इति ऊतीधारकत्वात् तेषां पूतीकानां 'पूती- काः', इति नाम सम्पन्नं। तेषां सम्भरणे सति यज्ञस्य रक्षां ते सम्पादयन्ति ॥

कल्पः। अजलोमानि कृष्णाजिनलोमानि च संसृज्याग्नि- जा असि प्रजापते ॑रेत इति। हे द्विविधलोमसङ्घ त्वमग्निजासि आग्नेयी वा एषा यदजात्यजाया आग्नेयत्वश्रवणात् अग्नि- र्देवेभ्यो निलायत कृष्णो रूपं कृत्वेति श्रवणाच्चोभयस्याग्नित्वम- भिप्रेत्य तन्नाममग्निजत्वमुक्तं महावीरदार्थ्यहेतुत्वात् प्राजापत्ये सृष्टौ लोम्नां सारत्वं ॥

* पूतिक इति तै० पाठः ।

४ प्रपाठक २ अनुवाकः । ३९१

ऋध्या॑स॒मद्य । म॒खस्य॒ शिर॑: ॥ ४ ॥ म॒खाय॑ त्वा । म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णा(१४) । ^{(१५)}आयु॒र्धेहि॑

(१४)“अग्निजा असि • मखस्य त्वा शी,र्ष्णे”(१४) इति । पूर्ववद्व्या- ख्येयम् ॥

प्रजापते रेत इत्यनेन प्रजापतिसृष्टाया गायत्र्या रसोऽजां प्राविशत् । स एव विवक्षित इत्येतद्दर्शयति । “अग्निजा असि प्रजापते रेत इत्याह । य एव रसः पशून् प्राविशत् ॥ १० ॥ तमेवावरुन्धे,” इति । (५ प्र० । २ अ० । २० म०) ॥

पूर्वोक्तानां मृत्तिकावराहविहतवल्मीकवपापूतीकाजकृ- ष्णाजिनलोमरूपाणां सम्भाराणां पञ्चसङ्ख्यां प्रशंसति । “प- ञ्चैते सम्भारा भवन्ति । पाङ्क्तो यज्ञः । यावानेव यज्ञः । तस्य शिरः सम्भरति,” इति । (५ प्र० । २ अ० । २१ म) । धानाक- रम्भादिहविःपञ्चकयोगात् ‘पाङ्क्तो यज्ञो यावान्’, अस्ति ‘तस्य’, सर्वस्य ‘शिरः’, सम्भारगतया पञ्चसङ्ख्या सम्पादितं भवति ॥

एतेषां सम्भारद्रव्याणां कृष्णाजिने सम्भरणं विधत्ते । “य- द्ग्राम्याणां पशूनां चर्मणा सम्भरेत् । ग्राम्यान् पशून् शुचा- र्पयेत् । कृष्णाजिनेन सम्भरति । आरण्यानेव पशून् शुचार्प- यति । तस्मात् समावत् पशूनां प्रजायमानानां ॥ ११ ॥ आर- ण्याः पशवः कनीयाꣳसः । शुचा हृताः,” इति । (५ प्र० ।-

३०

३६२ तैत्तिरीये आरण्यके

प्रा॒णं धे॑हि। अ॒पा॒नं धे॑हि॒ व्या॒नं धे॑हि। चक्षु॑र्धेहि॒ श्रोत्रं॑ धेहि। मनो॑ धेहि॒ वाचं॑ धेहि। आ॒त्मानं॑ धेहि॒ प्रति॑-

२ अ० । २२ म) । 'ग्राम्याणां' गवादिपशूनां, 'चर्मणा', सम्भरणे सति तान् 'पशून्', 'शुचा' शोकेन रोगादिजनितेन, यो- जयेत् । तन्माभूदिति 'कृष्णाजिनेन', एव सर्वं सम्भरणीयं, कृष्णमृगस्यारण्यजत्वात् 'आरण्यानेव', पशून् महावीरजनि- तेन सन्तापेन योजयति। यस्मादारण्येष्वेव सम्भरणादारण्याः पशवः शुचा योजिताः 'तस्मात्', 'समात्रप्रजायमानानां' ग्राम्येनोत्पद्यमानानामपि, द्विविधानां 'पशूनां', मध्ये 'आर- ण्याः', एव 'पशवः', कनिष्ठाः । नहि जना गवाश्वादिषु या- वन्तमादरं तावन्तं कृष्णाजिनमृगेषु कुर्वन्ति ॥

कृष्णाजिनस्य सलोमके भागे सम्भरणं विधत्ते । "लोम- तः सम्भरति । अतो ह्यस्य मेध्यं ।" इति । (५ प्र० । २ अ० । २३ म) । 'लोमतः', लोमवति प्रदेशे सम्भरेत् । 'अतः' लोमतः प्रदेशात्, 'अस्य' कृष्णाजिनस्य, 'मेध्यं' यागयोग्यं सम्भारं, सम्पद्यते ॥

कल्पः । आयुर्धेहि प्राणं धेहीत्यश्वेनावघ्राप्येति । पाठस्तु । "(१५)आयुर्धेहि ० मां धेहि मयि धेहि"(१५) इति । हे अश्व मृदमाघ्राय यजमानस्यायुरादीन् सम्पादय । 'मां' यजमानं, 'धेहि' पोषय, अपेक्षितं धनादिकं 'मयि' यजमाने, 'धेहि' स्थापय ॥

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३८३

ष्ठां धे॑हि । मां धे॑हि॒ मयि॑ धेहि^(१५) । ^(१६)मधु॑ त्वा मधु॒ला क॑रोतु^(१६) । ^(१७)म॒खस्य॒ शिरो॑ऽसि ^(१७) ॥ ५ ॥

यदुक्तं सूत्रकारेण । बहव आर्याः परिगृह्य हरन्त्युत्तरेण विहारमुद्धृते चोक्षिते सिकतोपोप्ते परिश्रिते निदधातीति । तदेतदार्यनयनमार्याणाञ्च बहुत्वं स्थापनदेशविशेषञ्च क्रमेण विधत्ते । “परिगृह्यायन्ति । रक्षसामपहत्यै । बहवो हरन्ति । अपचितिमेवास्मिन् दधति । उद्धृते सिकतोपोप्ते परिश्रिते निदधाति शान्त्यै ।” इति । (५ प्र० । २ अ ० । २४ म) । ‘आयन्ति’ आगच्छेयुः, आर्याणां परिग्रहेण रक्षांस्यपहतानि भवन्ति । तेषां बहुत्वेनास्मिन् द्रव्ये पूजा कृता भवति । भूमेरुद्धननेन सिकतावापेन परितस्तिरोधानकरणेन च तस्मिन् देशेऽवस्थापितस्य द्रव्यस्योपद्रवपरिहाररूपा शान्तिर्भवति ॥

कल्पः । ^(१६)मधु त्वा मधुला करोतु^(१६) इति मदन्तीभिरुपसृजतीति । हे सम्भारसमूहरूप द्रव्य ‘मधु त्वा’ पूर्वमपि मधुरं महावीरनिष्पादनयोग्यं मृद्रूपं त्वां, अयं मदन्तीसंसर्गः पुनरपि ‘मधुला’ माधुर्ययुक्तं, सौकार्य्ययुक्तं, ‘करोतु’ ॥

अनेन मन्त्रेण सार्धं मदन्तीमेलनं विधत्ते । “मदन्तीभिरुपसृजति ॥ १२ ॥ तेज एवास्मिन् दधाति ।” इति । (५ प्र० । २ अ० । २५ म) । तप्ता आपो मदन्त्यः, तन्मेलनादस्मिन् द्रव्ये तेजः सम्पादितं भवति ॥

3 C 2

३६४ तैत्तिरीये आरण्यके

यद्यपि जलमेलनादेव महावीरनिष्पादनसामर्थ्यरूपं तेजः सम्पद्यते। तथापि मन्त्रेणैव सामर्थ्यातिशयाय मन्त्रपाठ इत्येतद्दर्शयति। “मधु त्वा मधुला करोत्वित्याह। ब्रह्मणैवास्मिंस्तेजो दधाति।” इति ॥

अथास्मिन् द्रव्ये मेलयितव्यं द्रव्यान्तरं विधत्ते। “यद्ग्राम्याणां पात्राणां कपालैः संसृजेत्। ग्राम्याणि पात्राणि शुचार्पयेत्। अर्मकपालैः संसृजति। एतानि वा अनुपजीवनीयानि। तान्येव शुचार्पयति।” इति। (५ प्र०। २ अ०। २६ म)। गृहेषु पाकाद्यर्थानि भाण्डानि ग्राम्यपात्राणि तदीयकपालैः संसर्गे सति तानि ‘शुचा’ शोकेन भङ्गरूपेण* योजितानि भवन्ति। तन्माभूदिति ‘अर्मकपालैः’, मिश्रयेत्। अर्मशब्देन चिरन्तने जीर्णग्रामदेशे अवस्थिता भाण्डांशा उच्यन्ते। तानि प्राणिभिरुपजीवितुमयोग्यानि अतस्तेषां शुचा योजनेऽपि न कश्चित् बाधः ॥

द्रव्यान्तरं विधत्ते। “शर्कराभिः संसृजति धृत्यै। अथो शन्त्वाय।” इति। (५ प्र०। २ अ०। २७ म)। ‘शर्कराः’ क्षुद्रपाषाणाः, तत्संसर्गे सति महावीरस्य ‘धृतिः’ दार्ढ्यं भवति। अपि च शं सुखं कुर्वन्तीति शर्करानामनिरुक्ते तद्योगः ‘शन्त्वाय’ सुखसिद्धये, भवति। एतच्चाधानप्रकरणे समाम्नातं। शं वै नः-ऽभूदिति। तच्छर्कराणां शर्करत्वमिति ॥

द्रव्यान्तरं विधत्ते। “अजलोमैः संसृजति। एषा वा

* भङ्गरूपेणेति तै० पाठः ।

४ प्रपाठके २ अनुवाकः। ३९५

अग्नेः प्रिया तनूः। यदजा। प्रिययैवैनं तनुवा सꣳसृजति। अथो तेजसा।” इति। (५प्र०।२अ०।२८म०)। अजाग्नेोः प्रजा- पतिमुखजत्वेन सोदरत्वात् प्रियत्वं। अपि चाग्नेः स्वेनैव तेजो- रूपत्वात् 'तेजसा', द्रव्यं संसृष्टं भवति ॥

द्रव्यान्तरं विधत्ते। “कृष्णाजिनस्य लोमभिः सꣳसृजति। यज्ञो वै कृष्णाजिनं। यज्ञेनैव यज्ञꣳसꣳसृजति।” ॥ १३ ॥ इति। (५प्र०।२अ०।२६म०)। अवघातप्रस्तावे यज्ञो देवेभ्योऽनिलायत कृष्णोरूपं कृत्वेत्युक्तत्वात् कृष्णाजिनस्य यज्ञत्वं तल्लोमरूपेण ‘यज्ञेनैव’, महावीरद्रव्यरूपः ‘यज्ञः’, संसृष्टो भवति ॥

महावीरनिर्माणाय देशविशेषं ब्राह्मणगततृतीयानुवाके विधत्ते। “परिश्रिते करोति। ब्रह्मवर्चमस्य परिगृह्यै।” इति। (५प्र०।३अ०।१म०)। योऽयं देशः परितः कटादि- भिरावृतः तस्मिन् ‘परिश्रिते’, महावीरं ‘करोति’ *। तदे- तद्ब्रह्मवर्चसपरिग्रहाय भवति ॥

तत्र नियमं कञ्चिद्विधत्ते। “न कुर्वन्नभिप्राण्यात्। यत् कुर्वन्नभिप्राण्यात्। प्राणाञ्च्छुचार्पयेत्। अपहाय प्राणिति। प्राणानां गोपीथाय।” (५प्र०।२अ०।३०म०) इति। सोऽयं तदानीं ‘नाभिप्राण्यात्’ तदाभिमुख्येन श्वासं न कुर्यात्। तत्करणे स्वकीयाः ‘प्राणाः’, दुःखेन योजिता भवन्ति। त- स्मात् मुखं ‘अपहाय’, परतो नीत्वा श्वासं कुर्यात्। तच्च ‘प्राणानां’, रक्षणाय भवति ॥

नियमान्तरं विधत्ते। “न प्रवर्ग्यं वादित्यं चान्तरेयात्।

---

* कुर्यादिति तै० पाठः।

३६६	तैत्तिरीये आरण्यके

यदन्तरेयात् । दुश्चर्मा स्यात् ॥ १ ॥ तस्मान् नान्तराय्यं । आत्म-
नो गोपीथाय ।" इति । (५ प्र० । ३ अ० । ३ म०) । यत्र प्रवर्ग्यपा-
त्राणि तिष्ठन्ति । तत्र सूर्य्यश्चेत् प्राच्यां वसेत् तदानीं स्वयं प्रती-
च्यां तिष्ठेत् । सूर्य्यस्य प्रतीच्यामवस्थाने स्वयं प्राच्यां तिष्ठेत् ।
एवं सति प्रवर्ग्यादित्ययोर्मध्येऽन्तरायो न भवेत् । अन्तराये
तु कुष्ठरोगो 'स्यात्' । अतः 'स्वशरीररक्षार्थं 'अन्तरायं न',
कुर्यात् ॥

मृत्पात्रनिर्माणे साधनं विधत्ते । "वेणुना करोति । तेजो
वै वेणुः । तेजः प्रवर्ग्यः । तेजसैव तेजः समर्धयति ।" इति ।
(५ प्र० । ३ अ० । ४ म०) । कुम्भनिर्माणार्थं कुम्भकाराः काष्ठेन यं
व्यापारं कुर्वन्ति तत्र 'वेणुना', कुर्यात् नतु दारुणा । अग्नि-
र्देवेभ्योऽनिलायत स वेणुं प्राविशदिति श्रुत्या वेणोस्तेजस्त्वं तप्त-
घृताधारत्वात् प्रवर्ग्यपात्रमपि 'तेजः' । अतो वेणुरूपेण 'तेजसा',
प्रवर्ग्यरूपं 'तेजः', समृद्धं करोति ॥

कल्पः । मखिष्यन् मृदं (१६)"मखस्य शिरोऽसीति"(१७) । पिण्डं
कृत्वाेति । हे मृत्पिण्ड त्वं यज्ञस्य शिरःस्थानीयः 'असि' ॥

प्रवर्ग्यार्थस्य द्रव्यस्य शिरस्थानीयत्वं विशदयति । "मखस्य
शिरोऽसीत्याह । यज्ञो वै मखः । तस्यैतच्छिरः । यत् प्रवर्ग्यः ॥ २ ॥
तस्मादेवमाह ।" इति । (५ प्र० । ३ अ० । ५ म०) प्रथमानुवाके
धनुःकोट्याच्छिन्नं यज्ञपुरुषस्य शिरो द्यावापृथिव्योरनुवर्त्तनात्
प्रवर्ग्यनाम सम्पन्नमित्युक्तं । तस्मात् मखस्य शिरोऽसीति
मन्त्रोक्तमुपपन्नं ॥

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ३६७

^(१८)य॒ज्ञस्य॑ प॒दे स्थः॑^(१८) । ^(१९)गा॒य॒त्रेण॑ त्वा॒ छन्‌द॑सा करोमि । त्रैष्टु॒भेन॑ त्वा॒ छन्‌द॑सा करोमि । जाग॑तेन त्वा

कल्पः । ^{(१८)}यज्ञस्य पदे स्थ^{(१८)} इत्यङ्गुष्ठाभ्यां निगृह्य इति । आर्द्रस्य पिण्डस्योपरि अङ्गुष्ठद्वयग्रेण निष्पन्नविन्दुद्वयाकारे हेलाञ्छने युवां ‘यज्ञस्य’, पादौ भवथः ॥

एतयोर्यज्ञपादत्वे शास्त्रप्रसिद्धिं दर्शयति । “यज्ञस्य पदे स्थ इत्याह । यज्ञस्य ह्येते पदे । अथो प्रतिष्ठित्यै ।” इति । (५ प्र० । ३ अ० । ६ म०) । समानरूपत्वेन द्वित्वेन च पादसादृश्यादित्यं कर्त्तव्यं । अपि च पादद्वयसादृश्येन प्रतिष्ठार्थमेतद्भवति* ॥

कल्पः । महावीरं करोति । त्र्युद्धिं पञ्चाङ्गुमपरिमितोर्द्धं प्रादेशमात्रमूर्द्धसमानं† उपरिष्टादासेचनवन्तं मध्ये सन्नत वायव्यप्रकारङ्गायत्रेण त्वा छन्दसा करोमीति प्रथमन्त्रैष्टुभेनेति । द्वितीयं जागतमिति । तृतीयं अपि वा सर्वैरेकैकमिति । पाठस्तु । ^{(१९)}“गायत्रेण त्वा ० छन्दसा करोमि”^{(१९)} इति । हे प्रथम महावीर त्वां गायत्रच्छन्दोदेवतासामर्थ्येन निष्पादयामि । एवं द्वितीयतृतीययोर्महावीरयोस्त्रैष्टुभजागतमन्त्रौ व्याख्येयौ

मन्त्रेषु गायत्रादिपदानामुपयोगं दर्शयति । “गायत्रेण त्वा छन्दसा करोमीत्याह । छन्दोभिरेवैनं करोति” इति ।

---

* प्रतिष्ठार्थमेव भवतीति तै० पाठः
† मूर्द्धसानुमिति तै० पाठः ।

३६८ तैत्तिरीये आरण्यके

छन्द॑सा करोमि^(१९) । ^{(२०)}म॒खस्य॒ रास्ना॑सि^{(२०)} । ^{(२१)}अ-

(५ प्र०। ३ अनु०। ७ म०) । एतेषां मन्त्राणां पाठेन महावीरस्येदं छन्दो देवतादिभिर्निष्पादितं भवति ॥ एकैकस्मिन् महावीरे कच्यात्रयं विधत्ते । “त्र्युद्बिं करोति। त्रय इमे लोकाः एषां लोकानामाप्त्यै।” इति। (५ प्र०। ३ अनु०। ८ म०) । भाण्डस्योपरिभाण्डान्तरप्रक्षेपे यादृश आकारो भ- वति । तादृश आकार उद्बिरित्युच्यते । ऊर्ध्वाधोभावेनाव- स्थितभाण्डत्रयवत् त्रिविधा उधा यस्य* महावीरस्य सोऽयं ‘त्र्युद्बिः’ । तत्र त्रित्वसाम्याल्लोकत्रयप्राप्तिः ॥ पूर्वव्याख्यातैः छन्दःप्रतिपादकैर्मन्त्रैः तन्निष्पादनं विध- त्ते । “छन्दोभिः करोति ॥ ३ ॥ वीर्यं वै छन्दाꣳसि । वीर्येणै- वैनं करोति।” इति । (५ प्र०। ३ अनु०। ९ म०) । वीर्यप्रदत्वात् गायत्र्यादिच्छन्दसां वीर्यरूपत्वं ॥ कल्पः । ^{(२०)}“मखस्य०रास्नासि”^{(२०)} इति। उपबिलं रास्नां करोतीति । बिलस्य समीपे वर्त्तमान हे वलयाकार त्वं यज्ञस्य ‘रास्ना’ रसना, ‘असि’ । यथा काञ्चीदाम, कण्ठाभरणं वा तद्वत् ॥ कल्पः । ^{(२१)}“अदितेस्ते बिलं गृह्णातु”^{(२१)} इति वेणुपर्वणा बिलं करोतीति । पाङ्क्तेन छन्दसेति मन्त्रशेषः । हे महावीर

* उच्छ्राया इति तै० प० ठः ।

४ प्रपाठके २ अनुवाकः। ३६६

दिति॒स्ते विलं॑ गृभ्णातु । पा॒ङ्क्तेन॒ छन्द॑सा^(२१) ।

पङ्क्तिकन्दो देवतया सह 'अदितिः' भूमिर्देवी, 'ते' तव, 'बिलं', 'गृभ्णातु' स्वीकरोतु ॥ तमेतं मन्त्रं विनियुङ्क्ते । "यजुषा बिलं करोति व्यावृत्यै" इति। (५ प्र०। ३ अ०। १० म०)। लौकिकेषु मृत्पात्रेषु मन्त्र- मन्तरेणैव कुम्भकारा 'बिलं' कुर्वन्ति, अत्र तु मन्त्रेणेति 'व्यावृत्तिः' ॥ महावीरस्य प्रादेशपरिमाणं हस्ताभिनयेन विधत्ते । "इय- न्तं करोति। प्रजापतिना यज्ञमुखेन सम्मितम्" इति। (५ प्र०। ३ अ०। ११ म०)। यज्ञपुरुषस्य शिरश्चिबुकयोर्मध्यवर्त्ति 'प्रादेश- मात्रं', प्रजापतिश्च वैश्वानरविद्यायां प्राजापत्यत्वेनोपास्यः। यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमिति च्छान्दोगैराम्नातत्वात् । अतः प्रा- देशमात्रो महावीरः 'प्रजापतिना यज्ञमुखेन', च तादृशो भवति ॥ तदेवं परिमाणमनूद्य प्रशंसति । "इयन्तं करोति । यज्ञ- परूषा सम्मितम्" इति। (५ प्र०। ३ अ०। १२ म०)। 'यज्ञस्य' परुरङ्गं ऐन्द्रवायवादिग्रहपात्रं, तेन सादृश्यं प्रादेशमात्रत्वे सम्पाद्यते ॥ पुनरप्यनूद्य प्रशंसति । "इयन्तं करोति। एतावद्वै पुरुषे वीर्यं वीर्यसम्मितम्" इति ॥ ४ ॥ (५ प्र०। ३ अ०। १३ म०)। पुरुषशरीरे 'वीर्यं' दर्शनश्रवणादिसामर्थ्यं, प्रादेशपरिमित मुखे विद्यते । अतो वीर्यसादृश्यमेतस्य भवति ॥

3 D

४०० तैत्तिरीये आरण्यके

(११)सूर्य॑स्य॒ हर॑सा॒ आय(११) । (१२)म॒खोऽसि॑(१२) ॥ ५ ॥ प॒ते॒, शिर॑:, ऋ॒तावरीं॑कृ॒न्ध्यास॒म॒द्य म॒खस्य॒ शिर॑:, शिर॑:, शिरो॑ऽसि॒, नव॑ च ॥ अनु० २ ॥

यतः *परिमाणाभावरूपं पक्षान्तरं विधत्ते । “अपरि- मितं करोति । अपरिमितस्यावरुद्ध्यै” इति । (५ प्र० । ३ अ० । १४ म०) । परिमाणनियत्यभावेनापि †निमित्तलबहुलं फलं सम्पद्यते ॥

यदुक्तं सूत्रकारेण उपबिलं गात्नाङ्करोतीति तदत्र विध- त्ते । “परिग्रीवं करोति धृत्यै” इति । (५ प्र० । ३ अ० । १५ म०) । ग्रीवायाः परितः ‘परिग्रीवं’ तत्र वलयाकारो धारणायोपयु- ज्यते ॥

कल्पः । (११)“सूर्य्यस्य हरसा आय” (११) इति । इत्युत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठाप्येति । हे महावीर ‘सूर्य्यस्य हरसा’ तेजसा आतपेन, ‘आय’ कृष्णाङ्गो भव ॥

मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । “सूर्य्यस्य हरसा आयेत्याह । यथा यजुरेवैतत्” इति । (५ प्र० । ३ अ० । १६ म०) ॥

कल्पः । “मखोऽसीत्यनुवीक्षते” इति । हे महावीर त्वं यज्ञसाधनत्वात् ‘मखः’ यज्ञस्वरूपः, ‘असि’ ॥

---

* नियतपरिमाणरूपाभावरूपं तै० पाठः ।
† निमित्तेन D चिह्नितपुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके ३ अनुवाकः । ४०१

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

इयती॒दैवी॑रि॒न्द्रस्यौजौ॒स्यमृजा॒ अस्यायु॑र्धेहि प्रा॒णं प॒ञ्च॑ । ^{(१)}वृष्णो॒ अश्व॑स्य निष्प॒द॑सि । वरु॑णस्त्वा धृतव्र॑त्

---

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारण्यके चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

द्वितीये महावीरनिर्माणमुक्तं तृतीये तत्संस्कारा उच्यन्ते । कल्पः । वृष्णो अश्वस्येति सकृद्गार्हपत्ये प्रदीव्य प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्य धूपयति । वृष्णो अश्वस्य निष्पद- सीति । पाठस्तु । ^{(१)}“वृष्णो अश्वस्य ० मित्रावरुणयोर्ध्रुवेण धर्मणा”^{(१)} इति । हे महावीर, त्वं ‘वृष्णः’ सेचनसमर्थस्य ‘अश्वस्य’ सम्बन्धि ‘निष्पत्’ निःसृतं यः शकृत् तद्योगेन तद्रूपो- ऽसि । तादृशं त्वां ‘धृतव्रतः’ स्वीकृतनियमो वरुणो देव, ‘आधूपयतु’ सर्वतो धूपितं करोतु । ‘मित्रावरुणयोः’ सम्बन्धो ध्रुवो धर्मास्थितः* पुष्पविशेषः । तद्रूपेण द्रव्येण ‘धूपयतु’ इत्यन्वयः ॥

* धर्मास्थिरः तै० पाठः ।

3 D 2

४०२ तैत्तिरीये आरण्यके

आधूप॑यतु । मि॒त्रावरु॑णयोर्ध्रु॒वेण॒ धर्म॑णा^{(१)} । ^{(२)}अ॒र्चिषे॑ त्वा शो॒चिषे॑ त्वा । ज्योति॑षे त्वा । तप॑से त्वा^{(२)}। ^{(३)}अ॒भी-

अनेन मन्त्रेण माध्यं धूपनं विधत्ते । “अश्वशकेन धूपय- ति । प्राजापत्यो वा अश्वः सयोनित्वाय” इति । (५ प्र० । ३ अ० । १७ म०) । शकशब्देन शकृदुच्यते, ‘अश्वस्य’ प्राजापत्यादि- जन्यत्वात् ‘प्राजापत्यत्वं’ । अतः अश्वसम्बन्धिधूपेन सर्वकारण- भूतप्रजापतिसम्बन्धसिद्धेः ‘सयोनित्वं’ भवति ॥

मन्त्रोक्तमश्वं शकृच्चादित्यरूपेण छन्दोरूपेण च प्रशंसति । “वृष्णो अश्वस्य निष्पदसेत्याह । असौ वा आदित्यो वृषाश्वः । तस्य छन्दाꣳषीति निष्पत् ॥५॥ छन्दोभिरेवैनं धूपयति” इति । (५ प्र० । ३ अ० । १८ म०) ॥

कल्पः । अथैण गार्हपत्यमवटं खात्वा लोहितपचनीयैः सम्भारैः अवस्तीर्य तेषु महावीरानुपारुहरति । लोहितपच- नीयैः सम्भारैः प्रच्छाद्य गार्हपत्येऽमुञ्चानादीष्या* पोषत्यर्चिषे- त्वेत्येतैः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशमपि वा सर्वैः सर्वत इति । पाठस्तु । (१)“अर्चिषे त्वा शोचिषे त्वां तपसे त्वा”(२) इति । ‘अर्चिषे’, अर्चिरादयः शब्दाः ज्वालाविशेषवाचिनः । हे महावीर त्वां अर्चिरादिभ्यः समर्पयामि ॥

एतैर्मन्त्रैर्यजमानस्य शरोरकान्तिः सम्पद्यते इति दर्श-

* मुञ्चानातांप्यो तै० पाठः ।

४ प्रपाठके ३ अनुवाकः। १०३

मं महि॒ना दि॒वं । मि॒त्रो ब॑भूव स॒प्रथाः॑ । उ॒त श्रव॑सा पृथि॒वीं ॥ १ ॥ . मि॒त्रस्य॑ चर्षणी॒धृतः॑ । श्रवो॑ दे॒वस्य॑ सान॒-

यति । “अर्चिषे त्वा शोचिषे त्वेत्याह । तेज एवास्मिन् दधाति । वारुणाभीडूः । मैत्रियोपैति शान्त्यै” इति । (५ प्र० । ३ अ० । १८ म०) ॥

कल्पः । पच्यमानान् मैत्र्योपजगत्यभीमं महिना दिवमित्युत्तरया चेति* । तयोरुभयोः ऋचोः । पाठस्तु । (१)“अभीमं महिना दिवं ० द्युम्नं चित्रश्रवस्तमं”(२) इति । ‘दिवं’ दीप्यमानमिमं महावीरमभिलक्ष्य, ‘मित्रो’ देवः, ‘सप्रथाः’ विस्तारसहितो, बभूव । स्वकीयां मैत्रीं विस्तृतवान् ‘उत’ अपि च, ‘पृथिवीं’ अभिलक्ष्य, ‘श्रवसा’ कीर्त्या, ‘सप्रथा’ बभूव । अस्यां† सर्वस्यां पृथिव्यां महावीरस्य कीर्त्तिं ‘विस्तृतवान्’ इत्यर्थः । ‘दिवं’ दिवि द्युलोके इति वा व्याख्येयं । ‘चर्षणीधृतः’ मनुष्यान्मैत्र्याधारयतो ‘मित्रस्य’ देवस्य ‘सानसिं’ दानशीलं ‘श्रवः’ श्रवणं कीर्त्तिरूपं, सर्वे वदन्तीति शेषः । ‘द्युम्नं’ मित्रेण दत्तं धनं, ‘चित्रश्रवस्तमं’ अतिशयेन विचित्रकीर्त्तियुक्तं वर्त्तते ॥‡

---

* उत्तरया चेति D चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† अस्यां इति पदं H पुस्तके नास्ति ।
‡ मन्त्रयोः फलं दर्शयति च ऽरुण इति पाठः D पुस्तकेऽतिरिक्तो वर्त्तते ।

४०४ . तैत्तिरीये आरण्यके

सिं॑ । द्यु॒म्नं चि॒त्रश्र॑वस्तमं^(३) । ^(४)सि॒ध्यै त्वा॑^(४) । ^(५)दे॒वस्त्वा॑ सवि॒तोद्व॑पतु । सु॒पा॒णि स्व॒ङ्गुुरिः॑ । सु॒बा॒हुरुत श॒क्त्या॑^(५) ।

कल्पः । पक्वेषु ^(४)“सिद्ध्यै त्वा”^(४) इति धृष्टीं आदाय भस्मा- पोह्येति । हे महावीर त्वां ‘सिद्ध्यै’ समीचीनस्वरूपसिद्ध्यै महा- वीरगतभस्मापोह्तसिद्ध्यर्थं त्वां स्वीकरोमि इति शेषः ॥

मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । “सिद्ध्यै त्वेत्याह । यथा यजुरेवैतत्” इति । (५ प्र० । ३ अ० । २० म०) ॥

कल्पः । प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्योद्वासयति देवस्त्वा सवितोद्वपत्विति । पाठस्तु । ^(५)“देवस्त्वा सवितोद्वपतु • सुबाहुरुत शक्त्या”^(५) इति । हे महावीर त्वां ‘सविता’ देवः, स्व'शक्त्या ‘उद्वपतु’ इतोऽवटादूर्ध्वं नयतु । कीदृशः सविता, ‘सुपाणि’ शोभनाभ्यामुद्यमनकुशलाभ्यां पाणिभ्यां युक्तः, ‘स्व- ङ्गुरिः’ शोभनाभिरुद्वपनक्षमाभिरङ्गुलिभिर्युक्तः, ‘उत’ अपि च ‘सुबाहुः’ शोभनाभ्यां बाहुभ्यां युक्तः । पाणिशब्देन मणि- बन्धादूर्ध्वं अङ्गुल्याधारभाग उच्यते । ‘बाहुशब्देन’ मणिबन्धा- दर्वाचीनभागः ॥

सवितृशब्दस्य तात्पर्यं दर्शयति । “देवस्त्वा सवितोद्वपत्वि- त्याह । सवितृप्रसूत एवैनं ब्रह्मणा देवताभिः उद्वपति” इति । ५ प्र० । ३ अ० । २१ म०) । सवित्राप्रेरितः सन् मन्त्रेण ‘देवता- भिस्’ सहोद्वपनं कृतवान् भवति ॥