तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३६४ तैत्तिरीये आरण्यके

यद्यपि जलमेलनादेव महावीरनिष्पादनसामर्थ्यरूपं तेजः सम्पद्यते। तथापि मन्त्रेणैव सामर्थ्यातिशयाय मन्त्रपाठ इत्येतद्दर्शयति। “मधु त्वा मधुला करोत्वित्याह। ब्रह्मणैवास्मिंस्तेजो दधाति।” इति ॥

अथास्मिन् द्रव्ये मेलयितव्यं द्रव्यान्तरं विधत्ते। “यद्ग्राम्याणां पात्राणां कपालैः संसृजेत्। ग्राम्याणि पात्राणि शुचार्पयेत्। अर्मकपालैः संसृजति। एतानि वा अनुपजीवनीयानि। तान्येव शुचार्पयति।” इति। (५ प्र०। २ अ०। २६ म)। गृहेषु पाकाद्यर्थानि भाण्डानि ग्राम्यपात्राणि तदीयकपालैः संसर्गे सति तानि ‘शुचा’ शोकेन भङ्गरूपेण* योजितानि भवन्ति। तन्माभूदिति ‘अर्मकपालैः’, मिश्रयेत्। अर्मशब्देन चिरन्तने जीर्णग्रामदेशे अवस्थिता भाण्डांशा उच्यन्ते। तानि प्राणिभिरुपजीवितुमयोग्यानि अतस्तेषां शुचा योजनेऽपि न कश्चित् बाधः ॥

द्रव्यान्तरं विधत्ते। “शर्कराभिः संसृजति धृत्यै। अथो शन्त्वाय।” इति। (५ प्र०। २ अ०। २७ म)। ‘शर्कराः’ क्षुद्रपाषाणाः, तत्संसर्गे सति महावीरस्य ‘धृतिः’ दार्ढ्यं भवति। अपि च शं सुखं कुर्वन्तीति शर्करानामनिरुक्ते तद्योगः ‘शन्त्वाय’ सुखसिद्धये, भवति। एतच्चाधानप्रकरणे समाम्नातं। शं वै नः-ऽभूदिति। तच्छर्कराणां शर्करत्वमिति ॥

द्रव्यान्तरं विधत्ते। “अजलोमैः संसृजति। एषा वा

* भङ्गरूपेणेति तै० पाठः ।