तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४०२ तैत्तिरीये आरण्यके

आधूप॑यतु । मि॒त्रावरु॑णयोर्ध्रु॒वेण॒ धर्म॑णा^{(१)} । ^{(२)}अ॒र्चिषे॑ त्वा शो॒चिषे॑ त्वा । ज्योति॑षे त्वा । तप॑से त्वा^{(२)}। ^{(३)}अ॒भी-

अनेन मन्त्रेण माध्यं धूपनं विधत्ते । “अश्वशकेन धूपय- ति । प्राजापत्यो वा अश्वः सयोनित्वाय” इति । (५ प्र० । ३ अ० । १७ म०) । शकशब्देन शकृदुच्यते, ‘अश्वस्य’ प्राजापत्यादि- जन्यत्वात् ‘प्राजापत्यत्वं’ । अतः अश्वसम्बन्धिधूपेन सर्वकारण- भूतप्रजापतिसम्बन्धसिद्धेः ‘सयोनित्वं’ भवति ॥

मन्त्रोक्तमश्वं शकृच्चादित्यरूपेण छन्दोरूपेण च प्रशंसति । “वृष्णो अश्वस्य निष्पदसेत्याह । असौ वा आदित्यो वृषाश्वः । तस्य छन्दाꣳषीति निष्पत् ॥५॥ छन्दोभिरेवैनं धूपयति” इति । (५ प्र० । ३ अ० । १८ म०) ॥

कल्पः । अथैण गार्हपत्यमवटं खात्वा लोहितपचनीयैः सम्भारैः अवस्तीर्य तेषु महावीरानुपारुहरति । लोहितपच- नीयैः सम्भारैः प्रच्छाद्य गार्हपत्येऽमुञ्चानादीष्या* पोषत्यर्चिषे- त्वेत्येतैः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशमपि वा सर्वैः सर्वत इति । पाठस्तु । (१)“अर्चिषे त्वा शोचिषे त्वां तपसे त्वा”(२) इति । ‘अर्चिषे’, अर्चिरादयः शब्दाः ज्वालाविशेषवाचिनः । हे महावीर त्वां अर्चिरादिभ्यः समर्पयामि ॥

एतैर्मन्त्रैर्यजमानस्य शरोरकान्तिः सम्पद्यते इति दर्श-

* मुञ्चानातांप्यो तै० पाठः ।