तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

५८८ तैत्तिरीये आरण्यके

द्वादशदिनानुष्ठानं प्रशस्य उपसद्भ्यः प्राचीनप्रतीचीनकालानु- ष्ठाने* प्रशंसति। “यत् पुरस्तादुपसदां प्रवृज्यते। तस्मादितः पराङ्- मूँल्लोकाँ स्तपन्नेति। यदुपरिष्टादुपसदां प्रवृज्यते। तस्मादमुतोऽ- र्वाङिँमाँल्लोकाँ स्तपन्नेति” इति। (५ प्र० । १२ अ० । २ म०)। प्रवर्ग्यः आदित्यस्वरूपः, उपसदः लोकस्वरूपाः, तथा सति प्रतिदिनं प्रव- र्ग्यानुष्ठानाय पश्चादुपसदानुष्ठानादादित्योऽधोभागवर्त्ती ‘पराङ्’ ऊर्ध्वाभिमुखः सन्, ‘इतः’, अपि उपरितनान् ‘अमून्’ स्व- र्गादिलोकान्, ‘तपन्नेति’ प्रकाशयन् सञ्चरति । तथा पूर्व्वपूर्व्व- दिनगतेभ्यः उपसद्भ्यः उत्तरोत्तरदिनगतः प्रवर्ग्यः ‘उपरिष्टात्’, वर्त्तते । ‘तस्मात्’, असावादित्य ऊर्ध्वलोकवर्त्ती सन् ‘अमुतोऽर्वाङ्’ स्वर्गलोकादधोमुखो भूत्वा, ‘इमान्’ भूरादीन् लोकान्, प्रकाशयन् सञ्चरति ॥

वेदनं प्रशंसति। “य एवं वेद। एव तपति ॥ ३ ॥” इति। (५ प्र० । १२ अ० । ३ म०)। ‘यः’ पुमान्, ‘एवं’ उक्तेन प्रकारेण, प्रवर्ग्यस्या- धस्तादुपरिष्टाच्चावस्थानं जानाति सोऽयं सर्व्वतः प्रकाशितः ‘एव’। तदेवं ब्राह्मणगताभ्यां एकादशद्वादशानुवाकगताभ्यां त्रिचत्वारिं- शदनुवाकोक्तमन्त्रैरनुष्ठेयः प्रवर्ग्यः प्रशस्तः ॥

नक्षत्राण्येति, विराजमेति, तपति ॥ अनु० ॥ १२ ॥

इति पञ्चमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥

* प्राचीनकालानुष्ठानमिति E चिह्नितपुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके ४२ अनुवाकः । ५८६

चतुर्थपञ्चमाभ्यां प्रपाठकाभ्यां प्रपञ्चितः ।
मन्त्रब्राह्मणरूपाभ्यां प्रवर्ग्योऽयमशेषतः ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार-
ण्यके चतुर्थप्रपाठके द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥ ४२ ॥

समाप्तश्चतुर्थप्रपाठकः ॥

तद्व्याख्यानरूपेण पञ्चमप्रपाठकोऽपि समाप्तः ॥

---

तैत्तिरीये आरण्यके

पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।

---

श्ननस्तन्नो॒ माहा॑सीत् । ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ । ओम् ।

^(१)दे॒वा वै स॒त्रमा॑सत । ऋ॒द्धिप॑रिमितं॒ यश॑स्कामाः । तेऽब्रु॑वन् । यन्नः॒ प्रथमं॒ यश॑ ऋ॒च्छात् । सर्वे॑षान्नस्तत्स॒हास॒दिति॑ । तेषां॑ कुरुक्षे॒त्रं वेदि॑रासीत् । तस्यै॑ खाण्ड॒वो दक्षि॑णार्द्ध आसीत् । तूर्घ्न॒मुत्त॑रार्द्धः । परि॑णज्ज॑घनार्द्धः । मरव॑ उत्क॒रः ॥ १ ॥

तेषां॑ म॒खं वैष्ण॒वं यश॒ आर्छ॑त्^(१) । ^(२)तन् न्य॑कामयत । तेनापा॑क्रामत् । तं दे॒वा अ॑न्वा॒यन् । यशो॑ऽवरु॑त्समानाः । तस्यान्वा॑गतस्य । स॒व्याद्धनु॒रजायत । दक्षि॑णादिष॑वः । तस्मा॑दि॒षुधन्वं॑ पु॒ण्यंज॑न्म । य॒ज्ञज॑न्मा हि ॥ २ ॥

तमेकँ॑ सन्तं॑ । ब॒ह्वो नाभ्य॑धृष्णुवन् । तस्मादेक॑मिषुध॒न्विनं॑ । ब॒ह्वो॑ऽनिषुध॒न्वा नाभिधृ॑ष्णुवन्ति^(२) । ^(३)सो॑ऽस्मयत । एकं॑ मा॒ सन्तं॒ बह॑वो॒ नाभ्य॑धर्षिषुरिति॑ ।

---

१ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ३७१ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२ ,, ३७२ ,,
३ ,, ३७३ ,,

५ प्रपाठके १ अनुवाकः । ५६१

तस्य॑ सिस्रिषाण॒स्य तेजोऽपा॑क्रामत् । तद्दे॒वा ओष॑धीषु न्य॑मृजुः । ते श्या॒माका॑ अभवन् । स्मा॒का वै नामै॒- ते ॥ ३ ॥

तत् स्माया॑कानां स्मायाक॒त्वं । तस्मा॑द्दीक्षि॒तेनापि॒ गृह्यं॑ स्मेत॒व्यं॑ । तेज॑सो धृत्यै॑ ^{(३)} । ^{(४)}स धनुः प्रतिष्कभ्या॑ऽ- तिष्ठत् । ता उप॑दीका॑ अब्रुवन् वरं॑ वृणामहै । अथ॑ व इमं॒ रन्ध्याम । यत्र॒ क्व॑ च खनाम॑ । तद॒पोऽभितृ॑ण- दामेति॑ । तस्मा॑दु॒प॑दीका यत्र॒ क्व॑ च॒ खन॑न्ति । तद॒पो- ऽभितृ॑न्दन्ति ॥ ४ ॥

वारं॑ वृतं॒ ह्या॑सां । तस्य॒ ज्यामप्या॑दन् । तस्य॒ धनु॑- र्विप्रथ॑माणं॒ शिर॒ उद॑वर्त्तयत् । तद् द्यावा॑पृथिवी अनु॑- प्राव॑र्त्तत । यत् प्राव॑र्त्तत । तत् प्र॒वर्ग्य॑स्य प्रव॒र्ग्यत्वं॑ । यद्द्वा॒३ इत्यप॑तत् । तद्ध॒र्मस्य॑ घर्म॒त्वं । म॒हतो वी॒र्यमप॑त्तदि- ति॑ । तन्म॑हावी॒रस्य॑ महावी॒र॒त्वं ॥ ५ ॥

यद॒स्याः सम॒भरन् । तत् स॒म्राज्ञः सम्रा॒टत्वं ^{(४)} । ^{(५)}तं स्तुतं दे॒वता॑स्त्रेधा व्य॑गृह्णत । अ॒ग्निः प्रा॒तःस॒व- नं । इन्द्रो॒ माध्य॑न्दिनं॒ सव॑नं । विश्वे॑ दे॒वास्तृतीय-

---

३ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ३७३ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
४ ,, ३७४ ,,
५ ,, ३७६ ,,

4 c

५६२ तैत्तिरीय आरण्यके

सव॑नं । तेनाप॑शीर्ष्णा य॒ज्ञेन॒ यज॑मानाः । नाशिषो॒ऽवारुन्धत । न सु॑व॒र्गं लो॒कम॒भ्य॑जयन्^(५) । ^(६)ते दे॒वा अ॒श्विना॑वब्रुवन् ॥ ६ ॥

भि॒षजौ॒ वै स्थ॑ः । इ॒दं य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑धत्तमिति॑ । तावे॑ब्रूतां॒ वरं॑ वृणावहै । ग्र॒ह एव ना॑व॒त्रापि॑ गृह्यता॒मिति॑ । ताभ्या॑मे॒तमा॑श्वि॒नम॑गृह्णन् । तावे॒तद्य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रत्य॑धत्तां^(६) । ^(७)यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑ । तेन॑ सश॒ीर्ष्णा य॒ज्ञेन॒ यज॑मानाः । अवा॑शिषो॒ऽरुन्धत । अ॒भि सु॑व॒र्गं लो॒कम॑जयन्* ॥ यत्प्र॑व॒र्ग्यं प्र॒वृण॒क्ति॑ । य॒ज्ञस्यै॑व तच्छिरः॒ प्रति॑दधाति । तेन॒ सशी॑र्ष्णा य॒ज्ञेन॒ यज॑मानः । अवा॒शिषो॑ रुन्धे । अ॒भि सु॑व॒र्गं लो॒कं ज॑यति । तस्मा॑दे॒ष आ॑श्विनप्र॑वया इव । यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑^(७) ॥ ७ ॥

उ॒त्क॒रः(१), हि(२), एं॒ते(३), तृ॑न्दन्ति(४), महावी॒र॒त्वम्(५), अ॑ब्रुवन्(६), अजयन्, स॒प्त च॑(७) ॥ अनु० १ ॥

---

६ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ३७७ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
७ ,, ३७८ ,,
* अभ्यजयन्निति A चिह्नितपुस्तकपाठः ।

५ प्रपाठके २ अनुवाकः । ५६३

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

(१)सा॒वि॒त्रं जु॑होति प्रसूतयै॑ । च॒तुर्गृ॑हीतेन जुहोति ।
चतु॑ष्पादः प॒शवः॑ । प॒शूने॒वाव॑रुन्द्धे । चत॑स्रो॒ दिशः॑ ।
दिक्ष्वे॒व प्रति॑तिष्ठति^(१) । ^(२)छन्दाँ॑सि दे॒वेभ्योऽपा॑क्रामन् ।
न वो॑ भागा॒नि ह॒व्यं व॑क्ष्याम॒ इति॑ । तेभ्य॑ ए॒तच्च॑तुर्गृहीत-
म॑धारयन् । पु॒रोऽनु॒वाक्या॑यै या॒ज्या॑यै ॥ १ ॥
दे॒वता॑यै वषट्का॒राय॑ । यच्च॑तुर्गृहीतं जु॒होति॑ ।
छन्दाँ॑स्येव तत् प्री॑णाति । तान्य॑स्य प्री॒तानि॑ दे॒वेभ्यो॑
ह॒व्यं वह॑न्ति^(२) । ^(३)ब्रह्म॑वा॒दिनो॑ वदन्ति । होत॒व्य॑न्दी-
क्षि॒तस्य॑ गृहा३ इन् हौत॒व्या३मिति॑ । ह॒विर्वै दी॑क्षि॒तः ।
यज्जु॑हु॒यात् । ह॒विष्कृतं यज॑मानम॒ग्नौ प्रद॑ध्यात् । यन्न
जु॑हु॒यात्^(३) ॥ २ ॥
^(४)य॒ज्ञप॑रु॒रन्त॑रियात् । यजु॑रेव व॑देत् । न ह॒विष्कृतं
यज॑मानम॒ग्नौ प्रद॑धाति । न य॒ज्ञप॑रु॒रन्त॒रेति॑^(४) । ^(५)गा॒-

---

१	एतन्मन्त्रस्य भाष्यं	३७८	पृष्ठे द्रष्टव्यं
२	"	३७६	"
३	"	३८०	"
४	"	३८०	"
५	"	३८१	"

4 c 2

५६४ तैत्तिरीये आरण्यके

य॒ची छन्दा॑ꣳ॒स्यत्य॑मन्यत । तस्यै॒ वष॑ट्का॒रोऽभ्य॑स्य॒ शि- रो॑ऽच्छिनत् । तस्यै॑ द्वे॒धा रसः॒ परा॑पतत् । पृ॒थि॒वीमर्धः॑ प्रावि॑शत् । प॒शून॒र्धः । यः पृ॑थि॒वीं प्रावि॑शत् ॥ ३ ॥

स ख॑दि॒रोऽभ॑वत् । यः प॒शून् । सोऽजा॑ । यत् खा॑दि॒र्य्यभ्रिर्भव॑ति । छन्द॑सामे॒व रसे॑न य॒ज्ञस्य॒ शिरः॑ सम्भर॑ति ^५) । ^(६)यदौदु॑म्बरी । ऊ॒र्ग्वा उ॑दु॒म्बरः॑ । ऊ॒र्जैव य॒ज्ञस्य॒ शिरः॑ सम्भर॑ति । यद्वै॑ण॒वी । तेजो॒ वै वे॒णुः ॥ ४ ॥

तेज॑सैव य॒ज्ञस्य॒ शिरः॑ सम्भर॑ति । यद्वै॑कङ्क॒ती । भा ए॒वाव॑रुन्धे ^(६) । ^(७)दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒व इत्य॒भ्रि- माद॑त्ते प्रसू॑त्यै । अ॒श्विनो॑र्बा॒हुभ्या॒मित्या॑ह । अ॒श्विनौ॑ हि दे॒वाना॑म॒ध्वर्यू आस्ता॑म् । पू॒ष्णो हस्ता॑भ्या॒मित्या॑ह यत्यै॑ ^(७) । ^(८)वज्र॑ इव॒ वा ए॒षा । यद॒भ्रिः । अ॒भिर॑सि॒ नारि॑रसीत्या॑ह॒ शान्त्यै॑ ^(८) ॥ ५ ॥

^(९)अ॒ध्व॒र॒क्लृप्त्यै॑ दे॒वेभ्य॒ इत्या॑ह । य॒ज्ञो वा अ॑ध्व॒रः । य॒ज्ञ- क्लृप्त्यै॑ दे॒वेभ्य॒ इति॒ वावैतदा॑ह ^(९) । ^(१०)उत्ति॑ष्ठ ब्रह्मणस्पत॒

---

६	एतन्मन्त्रस्य भाष्यं	३८२	पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
७	,,	३८२	,,
८	,,	३८३	,,
९	,,	३८३	,,
१०	,,	३८४	,,

५ प्रपाठके २ अनुवाकः। ५६५

इत्या॑ह॒। ब्रह्म॑णै॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरोऽच्छैति॑^{(१०)}। ^{(११)}प्रैतु॒ ब्रह्म॑- ण॒स्पति॒रित्या॑ह। प्रेत्यै॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरोऽच्छैति॑^{(११)}। ^{(१२)}प्र- दे॒व्ये॑तु सू॒नृतेत्या॑ह। य॒ज्ञो वै सू॒नृता॑^{(१२)}। ^{(१३)}अच्छो॑ वी॒रन्व॑र्यं प॒ङ्क्तिरा॑धस॒मित्या॑ह ॥ ६ ॥ पा॒ङ्क्तो हि य॒ज्ञः^{(१३)}। ^{(१४)}दे॒वा य॒ज्ञं न॑यन्तु न॒ इत्या॑ह। दे॒वाने॒व य॒ज्ञनियः॑ कुरुते^{(१४)}। ^{(१५)}देवी॒ द्यावा॑पृथिवी॒ अनु॑ मेमँसाथामित्या॑ह। आ॒भ्यामे॒वानु॑मतो य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ सम्भ॑रति^{(१५)}। ^{(१६)}ऋ॒द्द्यास॑म॒द्य म॒खस्य॒ शिर॒ इत्या॑ह। य॒ज्ञो वै म॒खः। ऋ॒द्द्यास॑म॒द्य य॒ज्ञस्य॒ शिर॒ इति॒ वावैत- दा॑ह^{(१६)}। ^{(१७)}म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णा इत्या॑ह। नि॒र्दिश्यै॒वैन॑द्धरति^{(१७)} ॥ ७ ॥ ^{(१८)}त्रिर्ह॑रति। त्रयो॑ वा इ॒मे लो॒काः। एभ्य ए॒व लो॒केभ्यो॑ य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ सम्भ॑रति। तूष्णीं च॑तु॒र्थँ हर॑ति। अ॒प- रि॑मितादे॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ सम्भ॑रति^{(१८)}। ^{(१९)}मृ॒त्खनाद-

---

११	एतन्मन्त्रस्य भाष्यं	३८५	पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
१२	,,	३८५	,,
१३	,,	३८५	,,
१४	,,	३८५	,,
१५	,,	३८५	,,
१६	,,	३८६	,,
१७	,,	३८६	,,
१८	,,	३८६	,,

५६६	तैत्तिरीये आरण्यके

ग्रैं हरति । तस्मा॑न् मृत्खनः॑ क॑रुण्ड॑तमः^(१६)। ^(२०)इ॒यत्यग्र॑
आसी॒रित्या॑ह । अ॒स्यामे॒वाच्छं॑वट्का॒रं* य॒ज्ञस्य॒ शिरः॑
सम्भ॑रति^(२०) । ^(२१)ऊर्जं॑ वा ए॒तः॑ रसं॑ पृथि॒व्या उ॑पदी-
का॒ उद्दि॑हन्ति ॥ ८ ॥
 यद्व॑ल्मी॒कं । यद्व॑ल्मीकव॒पास॑म्भा॒रो भर्व॑ति । ऊर्ज॑-
मे॒व रसं॑ पृथि॒व्या अव॑रुन्थे । अथो॒ श्रोत्र॑मेव । श्रोत्रँ॑
ह्ये॑तत् पृ॑थि॒व्याः । यद्व॑ल्मीकः॑^(२१) । ^(२२)अब॑धिरो भवति ।
य ए॒वं वेद॑^(२२) । ^(२३)इन्द्रो॑ वृ॒त्राय॒ वज्र॒मुद॑यच्छत् । स
यच॑ यच॒ परा॑क्रमत ॥ ९ ॥
 तन्नाध्रि॑यत । स पू॑तीकस्त॒म्बे परा॑क्रमत । सो॑ऽध्रि-
यत । सो॑ऽब्रवीत् । ऊ॒तिं वै मे॑धा॒ इति॑ । तद्पूतीका॑नामूती-
क॒त्वं । यद्पूतीका॒ भव॑न्ति । य॒ज्ञायै॒वोतिं द॑धति^(२३) । ^(२४)
अ॒भ्रिजा॒ असि॑ प्र॒जाप॑ते॒ रेत॒ इत्या॑ह । य ए॒व रसः॑
प॒शून् प्रावि॑शत् ॥ १० ॥

---

सं.	सन्दर्भ	पृष्ठ	टिप्पणी
१६	एतन्मन्त्रस्य भाष्यं	३८७ पृष्ठे	द्रष्टव्यं ।
२०	,,	३८८	,,
२१	,,	३८६	,,
२२	,,	३८६	,,
२३	,,	३८६	,,
२४	,,	३९१	,,

* अच्छंवषट्कारमिति J चिह्नितपुस्तकपाठः ।

५ प्रपाठके २ अनुवाकः । ५९७

तमे॒वाव॑रुन्धे^(२४) । ^(२५)पञ्चै॒ते सं॒भारा॑ भवन्ति । पाङ्क्तो॑ य॒ज्ञः । यावा॑ने॒व य॒ज्ञः । तस्य॒ शिरः॒ संभ॑रति^(२५) । ^(२६)यद् ग्रा॒म्याणां॑ प॒शूनां॒ चर्म॑णा॒ संभ॑रेत् । ग्राम्यान् प॒शूञ्छुचा॒ऽर्प॑येत् । कृ॒ष्णा॒जि॒नेन॒ संभ॑रति । आ॒र॒ण्याने॒व प॒शूञ्छुचा॒ऽर्प॑यति । तस्मा॑त् समा॒वत् प॒शूनां॑ प्र॒जाय॑मानानां ॥ ११ ॥

आ॒र॒ण्याः प॒शवः॒ कनी॑यांसः । शुचा॒ ह्यृ॑ताः^(२६) । ^(२७)लोम॑तः॒ संभ॑रति । अतो॒ ह्य॑स्य मेध्यं॑^(२७) । ^(२८)परि॑गृ॒ह्या॑र्यन्ति । रक्ष॑सामप॑हत्यै । ब॒हवो॒ हर॑न्ति । अप॑चितिमे॒वास्मि॑न्दधति । उद्व॑ते सिक॑तापो॒ते प॑रिश्रिते॒ निद॑धति॒ शान्त्यै॑^(२८) । ^(२६)मद॑न्तीभिरुप॑सृजति ॥ १२ ॥

तेज॑ ए॒वास्मि॑न्दधाति^(२९) । ^(३०)मधु॑ त्वा॒ मधु॑ला करो॒त्वित्या॑ह । ब्रह्म॑णै॒वास्मिं॒स्तेजो॑ दधाति^(३०) । ^(३१)यद्ग्रा॒म्याणां॑ पात्रा॑णां क॒पालैः॑ सँ॒सृजेत्॑ । ग्रा॒म्याणि॑

---

२५	एतन्मन्त्रस्य भाष्यं	३६१	पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२६	,,	३६१	,,
२७	,,	३६२	,,
२८	,,	३६३	,,
२६	,,	३६३	,,
३०	,,	३६४	,,
३१	,,	३६४.	,,

५६८ तैत्तिरीये आरण्यके

पात्रा॑णि शुचा॒ऽर्पये॑त् । अ॒र्मक॒पालैः सꣳसृ॑जति । ए॒तानि॒ वा अ॑नुपजीवनी॒यानि॑ । तान्ये॒व शुचा॒र्पय॑ति⁽३१⁾ । ⁽३२⁾शर्क॑राभिः सꣳसृ॑जति धृत्यै॑ । अथो॒ शुन्ध्या॑य⁽३२⁾ ॥ ⁽३३⁾अ॒जलोमैः॒ सꣳसृ॑जति । ए॒षा वा अ॒ग्नेः प्रि॒या त॒नूः । यद॒जा । प्रि॒ययै॒वैन॑न्त॒नुवा॒ सꣳसृ॑जति । अथो॒ तेज॑सा⁽३३⁾ । ⁽३४⁾कृ॒ष्णा॒जि॒नस्य॒ लोम॑भिः सꣳसृ॑जति । य॒ज्ञो वै कृ॑ष्णाजि॒नं । य॒ज्ञेनै॒व य॒ज्ञꣳ सꣳसृ॑जति⁽३४⁾ ॥ ॥ १३ ॥

या॒ज्या॑यै(१), न जु॑हुयात्(२), आवि॑शत्(३), वेगाः(४), शान्त्यै(५), प॒ङ्क्तिरा॑ध॒समित्या॑ह(६), हर॑ति(७), दिहन्ति(८), परा॑क्रमत(९), आवि॑शत्(१०), प्र॒जाय॑मानानाः(११), सृजति(१२), शुन्ध्याय, अ॒ष्टौ च॑, १३ ॥ अनु० २ ॥

---

३२ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ३६४ पृष्ठे द्रष्टव्यं।
३३ ,, ३६४ ,,
३४ ,, ३६५ ,,

५ प्रपाठके ३ अनुवाकः। ५६६

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

(१)परि॑श्रिते करोति । ब्रह्म॒वर्च॒सस्य॒ परि॑गृहीत्यै^(१) । (२)न कु॒र्वन्न॒भिप्रा॑ण्यात् । यत् कु॒र्वन्न॒भिप्रा॒ण्यात् । प्रा॒णाञ्छु॒चार्प॑येत् । अ॒पह्याय प्राणि॑ति । प्रा॒णानां॑ गोपी॒थाय॑^(२) । (३)न प्र॑व॒र्ग्यं चा॑दि॒त्यं चा॒न्तरे॑यात् । यद॑न्त॒रेया॑त् । दु॒श्चर्मा॑ स्यात् ॥ १ ॥

तस्मा॒न् नान्त॑रा॒य्य॑म् । आ॒त्मनो॑ गोपी॒थाय॑^(३) । (४)वे॒णुना॑ करोति । तेजो॒ वै वे॒णुः । तेज॑: प्र॒वर्ग्य॑: । तेज॑सै॒व तेज॑: समर्ध॑यति^(४) । (५)म॒खस्य॒ शिरो॑ऽसीत्या॑ह । य॒ज्ञो वै मख॑: । तस्यै॒तच्छिर॑: । यत् प्र॑व॒र्ग्य॑: ॥ २ ॥

तस्मा॑दे॒वमा॑ह^(५) । (६)य॒ज्ञस्य॑ प॒दे स्थ इत्या॑ह । य॒ज्ञस्य॒ ह्येते॑ प॒दे । अथो॒ प्रति॑ष्ठित्यै^(६) । (७)गाय॒त्रेण॑ त्वा॒ छन्द॑सा करोमीत्या॑ह । छन्दो॑भिरे॒वैनं॑ करोति^(७) ।

---

१	एतन्मन्त्रस्य भाष्यं	३६५	पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२	,,	३६५	,,
३	,,	३६५	,,
४	,,	३८६	,,
५	,,	३८६	,,
६	,,	३८७	,,
७	,,	३८७	,,

4 D

४०० तैत्तिरीये आरण्यके

⁽८⁾त्यु॑द्धिं करोति । त्रयो॑ इ॒मे लो॒काः । ए॒षां लो॒का- ना॒माप्त्यै॑⁽८⁾ । ⁽९⁾छन्दो॑भिः करोति ॥ ३ ॥

वी॒र्यं॒ वै छन्दाँ॑सि । वी॒र्येणै॒वैनं॑ करोति⁽९⁾ । ⁽१०⁾य- जु॑षा वि॒लं क॑रोति व्या॒वृत्त्यै॑⁽१०⁾ । ⁽११⁾इय॑न्तं करोति । प्र॒जाप॑तिना य॒ज्ञमु॒खेन॒ सम्मि॑तम्⁽११⁾ । ⁽१२⁾इय॑न्तं क- रोति । य॒ज्ञपु॑रुषा॒ सम्मि॑तम्⁽१२⁾ । ⁽१३⁾इय॑न्तं करो- ति । ए॒ताव॒द्वै पुरु॑षे वी॒र्य॑म् । वी॒र्य॑सम्मितम्⁽१३⁾ ॥ ४ ॥

⁽१४⁾अपरि॑मितं करोति । अपरि॑मितस्याव॒रुद्ध्यै॑⁽१४⁾ । ⁽१५⁾प॒रि॒ग्री॒वं क॑रोति धृत्यै॑⁽१५⁾ । ⁽१६⁾सूर्य॑स्य॒ हर॑सा॒ श्राये- त्या॑ह । यथा॒ यजु॑रे॒वैतत्⁽१६⁾ । ⁽१७⁾अश्व॑श॒केन॑ धूपयति । प्रा॒जा॒प॒त्यो वा अश्व॑ः सयो॑नित्वाय॑⁽१७⁾ । ⁽१८⁾वृष्णो॑ अश्व॑स्य॒ निष्प॑दसीत्या॑ह । अ॒सौ वा आ॑दि॒त्यो वृषाश्व॑ः । तस्य॒ छन्दाँ॑सि॒ निष्प॑त् ॥ ५ ॥

---

८	एतन्मन्त्रस्य भाष्यं	३९८	पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
९	,,	३९८	,,
१०	,,	३९६	,,
११	,,	३९६	,,
१२	,,	३९६	,,
१३	,,	३९६	,,
१४	,,	४००	,,
१५	,,	४००	,,
१६	,,	४००	,,
१७	,,	४०२	,,
१८	,,	४०२	,,

५ प्रपाठके ३ अनुवाकः । ६०१

छन्दो॑भिरे॒वैनं॑ धूपयति^{(१८)}। ^{(१९)}अ॒र्चिषे॑ त्वा॒ शोचिषे॑ त्वेत्या॑ह । तेजो॒ एवास्मि॑न् दधाति । वा॒रु॒णीभि॒र्ऋग्भिः॑ । मै॒त्रियोपै॑ति शा॒न्त्यै^{(१९)}। ^{(२०)}सि॒द्ध्यै त्वेत्या॑ह । यथा॒ यजु॑रे॒वैतत्^{(२०)}। ^{(२१)}दे॒वस्त्वा॑ सवि॒तोद्व॑पत्वित्या॑ह । सवि॒तृप्र॑सूत ए॒वैनं॒ ब्रह्म॑णा दे॒वता॑भिरुद्व॑पति^{(२१)}। ^{(२२)}अप॑चमानः पृथि॒व्यामाशा॒ दिश॒ आपृ॑णेत्या॑ह ॥ ६ ॥

तस्मा॑द॒ग्निः सर्वा॒ दिशोऽनु॒विभा॑ति^{(२२)}। ^{(२३)}उत्ति॑ष्ठ बृ॒हन् भ॑वो॒र्द्धस्ति॑ष्ठ ध्रु॒वस्त्वमित्या॑ह॒ प्रति॑ष्ठित्यै^{(२३)}। ^{(२४)}ईश्व॒रो वा ए॒षोऽन्धो भ॑वितोः । यः प्र॑व॒र्ग्यमन्वीक्ष॑ते । सूर्य्य॑स्य त्वा॒ चक्षु॑षान्वीक्ष॒ इत्या॑ह । चक्षु॑षो गोपी॒थाय॑^{(२४)}। ^{(२५)}ऋ॒जवे॑ त्वा सा॒धवे॑ त्वा सु॒क्षित्यै॑ त्वा भू॒त्यै त्वेत्या॑ह । इ॒यं वा ऋ॒जुः । अ॒न्तरि॑क्षग्ँ सा॒धु । अ॒सौ सु॑क्षि॒तिः ॥ ७ ॥

---

१६	एतन्मन्त्रस्य भाष्यं	४०३	पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२०	,,	४०४	,,
२१	,,	४०४	,,
२२	,,	४०५	,,
२३	,,	४०५	,,
२४	,,	४०६	,,
२५	,,	४०६	,,

4 D 2

६०२	तैत्तिरीये आरण्यके

दिशो॒ भूति॑: । इ॒माने॒वास्मै॑ लो॒कान् क॑ल्पयति । अथो॒ प्रति॑ष्ठित्यै॑⁽२५⁾ । ⁽२६⁾इ॒दम॒हम॒मुमा॑मुष्याय॒णं वि॒शा प॒शुभि॒र्ब्रह्म॑वर्च॒सेन॒ पर्य्यू॑हामीत्या॑ह । वि॒शैवैनं॑ प॒शुभि॒र्ब्रह्म॑वर्च॒सेन॒ पर्य्यू॑हति⁽२६⁾ । ⁽२७⁾वि॒शेति॑ रा॒जन्य॑स्य ब्रूयात् । वि॒शैवैनं॒ पर्य्यू॑हति । प॒शुभि॒रिति॒ वैश्य॑स्य । प॒शुभि॑रे॒वैनं॒ पर्य्यू॑हति⁽२७⁾ । ⁽२८⁾अ॒स्र्यं॑ पा॑चम॒नाच्छृ॑णं ॥ ८ ॥

आच्छृ॑णत्ति । दे॒व॒चाक॑:⁽२८⁾ । ⁽२९⁾अ॒ज॒क्षी॒रे॒णाच्छृ॑णत्ति । पर॒मं वा ए॒तत्पय॑: । यद॑ज॒क्षीरं॑ । पर॒मेणै॒वैनं॑ पय॑सा॒च्छृ॑णत्ति⁽२९⁾ । ⁽३०⁾यजु॑षा॒ व्यावृ॑त्त्यै⁽३०⁾ । ⁽३१⁾छन्दो॑भि॒राच्छृ॑णत्ति । छन्दो॑भि॒र्वा ए॒ष क्रि॑यते । छन्दो॑भिरेव छन्दाँ॑स्या॒च्छृ॑णत्ति⁽३१⁾॥ ⁽३२⁾छृ॒न्धि वाच॑मित्या॑ह । वाच॑मे॒वाव॑रुन्धे । छृ॒न्ध्यूर्ज॑मित्या॑ह । ऊर्ज॑मे॒वाव॑रुन्धे । छृ॒न्धि ह॒विरित्या॑ह । ह॒विरे॒वाक॑:⁽३२⁾ । ⁽३३⁾दे॒व॒पु॒रश्च॑रसघ्यासं॒ त्वेत्या॑ह । यथा॒ यजु॑रे॒वैतत्⁽३३⁾ ॥ ९ ॥

---

२६ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४०७ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२७ ,, ४०७ ,,
२८ ,, ४०८ ,,
२९ ,, ४०८ ,,
३० ,, ४०८ ,,
३१ ,, ४०८ ,,
३२ ,, ४०९ ,,
३३ ,, ४०९ ,,

५ प्रपाठके ४ अनुवाकः। ६०३

स्या॒त्(१), य॒त् प्रव॑र्ग्यः(२), छन्दो॑भिः करोति(३), वी॒र्य॑सम्मितं(४), छन्दाँ॑सि॒ निष्पत्(५), पृ॒णोत्या॑ह(६), सु॒क्षितिः(७), अना॑च्छृणं(८), छन्दाँ॑ स्याच्छृ॑णत्ति(९), अ॒ष्टौ च॑ ॥ अनु० ३ ॥

---

अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।

^(१)ब्रह्म॑न् प्रचरिष्यामो॒ होत॑र्घ॒र्मम॑भिष्टुहीत्या॑ह । ए॒ष वा ए॒तर्हि॒ बृह॒स्पति॑ः । यद् ब्रह्मा॑ । तस्मा॑ ए॒व प्रति॑प्रोच्य॒ प्रच॑रति । आ॒त्मनोऽना॑र्त्यै^(१) । ^(२)य॒माय॑ त्वा म॒खाय॑ त्वेत्या॑ह । ए॒ता वा ए॒तस्य॑ दे॒वता॑ः । ता- भि॑रे॒वैनं॑ सम॒र्धय॑ति^(२) । ^(३)मद॑न्तीभिः प्रोक्ष॑ति । तेज॑ ए॒वास्मि॑न् दधाति^(३) ॥ १ ॥

^(४)अ॒भि॒पूर्वं प्रोक्ष॑ति । अ॒भि॒पूर्व॑मे॒वास्मिं॒स्तेजो॑ दधाति^(४) । ^(५)त्रिः प्रोक्ष॑ति । त्र्यावृ॑द्धि य॒ज्ञः । अथो॑

---

१	एतन्मन्त्रस्य भाष्यं	४१२ पृष्ठे	द्रष्टव्यं ।
२	,,	४१३	,,
३	,,	४१३	,,
४	,,	४१३	,,
५	,,	४१३	,,

६०४ तैत्तिरीये आरण्यके

मेध्यत्वाय॑^(५) । ⁽६⁾होता॒ऽन्वाह॑ । रक्ष॑सामपह॑त्यै^(६) । ⁽७⁾अ॑नवा॒नं । प्रा॒णानाँ॒ सन्त॑त्यै^(७) । ⁽८⁾त्रि॒ष्टुभ॑: स॒तो-गी॒यचो॑रि॒वान्वा॑ह ॥ २ ॥

गाय॒त्रो हि प्रा॒णः । प्रा॒णमे॒व यज॑माने दधाति^(८) । ⁽९⁾सन्त॑तमन्वाह । प्रा॒णाना॒मन्नाद्य॑स्य॒ सन्त॑त्यै । अथो॒ रक्ष॑सामपह॑त्यै^(९) । ⁽१०⁾यत् परि॑मिता अनुब्रू॒यात् । परि॑मित॒मव॑रुन्धीत । अप॑रिमित॒ा अन्वा॑ह । अप॑रिमित॒स्याव॑रुद्ध्यै^(१०) । ⁽११⁾शिरो॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑ ॥ ३ ॥

यत् प्र॑व॒र्ग्यः॑ । ऊर्ज्यु॑ञ्जाः । यन्मौञ्जो वेदो भव॑ति । ऊर्जै॑व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ समर्ध॑यति^(११) । ⁽१२⁾प्रा॒णाहुतीर्जुहो॑ति । प्रा॒णाने॒व यज॑माने दधाति^(१२) । ⁽१३⁾स॒प्त जु॑हो॑ति । स॒प्त वै शीर्ष॒ण्याः॑ प्रा॒णाः । प्रा॒णाने॒वास्मि॑न् दधाति^(१३) । ⁽१४⁾दे॒वस्त्वा॑ सवि॒ता मध्वा॑न॒क्ति॒त्याह॑ ॥ ४ ॥

---

६	एतन्मन्त्रस्य भाष्यं	४१४	पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
७	,,	४१४	,,
८	,,	४१४	,,
९	,,	४१५	,,
१०	,,	४१५	,,
११	,,	४१५	,,
१२	,,	४१६	,,
१३	,,	४१६	,,
१४	,,	४१७	,,

५ प्रपाठके ४ अनुवाकः। ६०५

तेज॑सै॒वैन॑मनक्ति^(१४)। ^{(१५)}पृ॒थि॒वीं तर्प॑सस्त्राय॒स्वेति॑ हि॒र॑ण्यमु॒पास्य॑ति। अ॒स्या अ॑नतिदा॒हाय॑^(१५)। ^{(१६)}शि॒रो वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑। यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑। अ॒ग्निः सर्वा॒ देव॑ताः। प्ल॒क्षाना॒दीप्त्योपास्य॑ति। दे॒वता॑स्वे॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति^(१६)। ^{(१७)}अप्र॑तीशीर्णाग्रं भवति। ए॒तद्वै ब॒र्हिर्ह्यैषः^(१७)॥ ५॥

^{(१८)}अ॒र्चिर॑सि शो॒चिर॑सीत्या॑ह। तेज॑ ए॒वास्मि॑न्ब्रह्मवर्च॒सं द॑धाति^(१८)। ^{(१९)}सꣳसी॑दस्व म॒हाँꣳ अ॑सी॒त्याह॑। म॒हान् ह्येषः^(१९)। ^{(२०)}ब्रह्म॑वादि॒नो व॑दन्ति। ए॒ते वाव त ऋ॒त्विजः॑। ये द॑र्शपूर्णमा॒सयोः॑। अथ॒ क्क॑था होता॒ यज॑मानाया॒शिषो॒ नाशा॑स्त॒ इति॑। पु॒र॒स्ता॑दा॒शीः खलु॒ वा अ॒न्यो य॒ज्ञः। उ॒प॒रि॒ष्टा॑दाशी॒रन्यः॑^(२०)॥ ६॥

^{(२१)}अना॑धृष्या पु॒रस्ता॒दिति॒ यदे॒तानि॒ यजूं॒ष्याह॑।

---

१५	एतन्मन्त्रस्य भाष्यं	४१७	पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
१६	,,	४१७	,,
१७	,,	४१८	,,
१८	,,	४१८	,,
१९	,,	४१६	,,
२०	,,	४२१	,,
२१	,,	४२१	,,

६०६ तैत्तिरीये आरण्यके

शीर्ष॑त ए॒व य॒ज्ञस्य॒ यज॑मान॒ आशिषोऽव॑रुन्धे^(२१) । (२२)-
आयुः॑ पु॒रस्ता॑दाह । प्र॒जां द॑क्षिण॒तः । प्रा॒णं प॒श्चात् ।
श्रोत्र॑मुत्तर॒तः । विधृ॑तिमुप॒रिष्टा॑त् । प्रा॒णाने॒वास्मै॑
समीचो॑ दधाति^(२२) । (२३)ईश्वरो वा ए॒ष दिशो॒ऽनुन्म॑-
दितोः । यं दिशो॒ऽनु॒ व्यास्थापय॑न्ति ॥ ७ ॥
मनो॒रश्वा॑सि भूरि॑पु॒त्रेतीमा॒मभि॑मृशति । इ॒यं वै
मनो॒रश्वा॒ भूरि॑पुत्रा । अ॒स्यामे॒व प्रति॑तिष्ठत्यनुन्मा-
दाय^(२३) । (२४)सूप॒सदो॑ मे भूया॒ मा मा॑ हिꣳसीरित्या॑-
हाहि॑ꣳसायै^(२४) । (२५)चित॑ꣳ स्थ परि॒चित॒ इत्या॑ह ।
अप॑चितिमे॒वास्मि॑न् दधाति^(२५) । (२६)शिरो॒ वा ए॒त-
द्य॒ज्ञस्य॑ । यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑ । अ॒सौ खलु॒ वा आ॑दि॒त्यः
प्र॑व॒र्ग्यः॑ । तस्य॑ म॒रुतो॑ र॒श्मयः॑ ॥ ८ ॥
स्वाहा॑ म॒रुद्भिः॒ परि॑श्रय॒स्वेत्या॑ह । अ॒मुमे॒वादि॒त्यꣳ
र॒श्मिभिः॒ पर्य्यू॑हति । तस्मा॑द॒सावा॑दि॒त्योऽमुष्मिं॑ल्लो॒के
र॒श्मिभिः॒ पर्य्यू॑ढः । तस्मा॒द्राजा॑ वि॒शा पर्य्यू॑ढः । तस्मा॒द्

---

२२	एतन्मन्त्रस्य भाष्यं	४२२	पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२३	,,	४२३	,,
२४	,,	४२३	,,
२५	,,	४२४	,,
२६	,,	४२४	,,

५ प्रपाठके ४ अनुवाकः। १०७

ग्रामणीः सं॒जातैः पर्य्यू॑ढः^(२६)। ^(२७)अ॒ग्नेः सृ॒ष्टस्य॒ यतः। विक॑ङ्कतं॒ भा आ॑र्च्छत्। यद्वै॑कङ्क॒ताः परि॑धयो॒ भव॑न्ति। भा ए॒वाव॑रुन्धे^(२७)। ^(२८)द्वाद॑श भवन्ति ॥ ९ ॥ द्वाद॑श॒ मासा॑: संवत्स॒रः। सं॑वत्स॒रमे॒वाव॑रुन्धे^(२८)। ^(२९)अस्ति॑ त्रयोद॒शो मास॒ इत्या॑हुः। यत्त्रयोद॒शः परि॑धिर्भव॑ति। तेनै॒व त्र॑योद॒शं मास॒मव॑रुन्धे^(२९)। ^(३०) अ॒न्तरि॑क्षस्यान्त॒र्द्धिर॑सीत्या॑ह॒ व्यावृ॑त्त्यै^(३०)। ^(३१)दिवं॑ तर्प- सस्वाय॒स्वेत्यु॒परि॑ष्टाद्धिर॑ण्यमधि॒निद॑धाति। अ॒मुष्या अन॑तिदाहाय। अथो॒ आभ्या॑मे॒वैन॑मुभयतः॒ परि॑गृ- ह्णाति^(३१)। ^(३२)अर्हन् बिभर्षि साय॑कानि॒ धन्वे- त्या॑ह ॥ १० ॥ स्तौत्ये॒वैन॑मे॒तत्^(३२)। ^(३३)गाय॒त्रम॑सि॒ त्रैष्टु॑भमसि जाग॑तमसीति॑ धवि॒त्राण्याद॑त्ते। छन्दो॑भिरे॒वैनान्य-

---

२७	एतन्मन्त्रस्य भाष्यं	४२६	पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२८	,,	४२६	,,
२९	,,	४२७	,,
३०	,,	४२७	,,
३१	,,	४२७	,,
३२	,,	४३०	,,
३३	,,	४३०	,,

4 E