तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

४०४ . तैत्तिरीये आरण्यके

सिं॑ । द्यु॒म्नं चि॒त्रश्र॑वस्तमं^(३) । ^(४)सि॒ध्यै त्वा॑^(४) । ^(५)दे॒वस्त्वा॑ सवि॒तोद्व॑पतु । सु॒पा॒णि स्व॒ङ्गुुरिः॑ । सु॒बा॒हुरुत श॒क्त्या॑^(५) ।

कल्पः । पक्वेषु ^(४)“सिद्ध्यै त्वा”^(४) इति धृष्टीं आदाय भस्मा- पोह्येति । हे महावीर त्वां ‘सिद्ध्यै’ समीचीनस्वरूपसिद्ध्यै महा- वीरगतभस्मापोह्तसिद्ध्यर्थं त्वां स्वीकरोमि इति शेषः ॥

मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । “सिद्ध्यै त्वेत्याह । यथा यजुरेवैतत्” इति । (५ प्र० । ३ अ० । २० म०) ॥

कल्पः । प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्योद्वासयति देवस्त्वा सवितोद्वपत्विति । पाठस्तु । ^(५)“देवस्त्वा सवितोद्वपतु • सुबाहुरुत शक्त्या”^(५) इति । हे महावीर त्वां ‘सविता’ देवः, स्व'शक्त्या ‘उद्वपतु’ इतोऽवटादूर्ध्वं नयतु । कीदृशः सविता, ‘सुपाणि’ शोभनाभ्यामुद्यमनकुशलाभ्यां पाणिभ्यां युक्तः, ‘स्व- ङ्गुरिः’ शोभनाभिरुद्वपनक्षमाभिरङ्गुलिभिर्युक्तः, ‘उत’ अपि च ‘सुबाहुः’ शोभनाभ्यां बाहुभ्यां युक्तः । पाणिशब्देन मणि- बन्धादूर्ध्वं अङ्गुल्याधारभाग उच्यते । ‘बाहुशब्देन’ मणिबन्धा- दर्वाचीनभागः ॥

सवितृशब्दस्य तात्पर्यं दर्शयति । “देवस्त्वा सवितोद्वपत्वि- त्याह । सवितृप्रसूत एवैनं ब्रह्मणा देवताभिः उद्वपति” इति । ५ प्र० । ३ अ० । २१ म०) । सवित्राप्रेरितः सन् मन्त्रेण ‘देवता- भिस्’ सहोद्वपनं कृतवान् भवति ॥