तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७७५

ब्रह्म॑ जज्ञा॒नं प्र॑थ॒मं पु॒रस्ता॒द्विसी॑म॒तः सु॒रुचो॑ वे॒न आ॑वः । स॒बुध्नि॑या उप॒मा अ॑स्य वि॒ष्ठाः स॒तश्च॒ योनि॒मस॑तश्च॒ विवः॑ । स्यो॒ना पृ॑थि॒वि भवा॑ नृक्ष॒रा नि॒वेश॑नी । यच्छा॑ नः॒ शर्म॑ स॒प्रथाः॑।^{(४२)} । ^{(४३)}ग॒न्ध॒द्वा॒रां दु॑राध॒र्षां नि॒त्यपु॑ष्टां करी॒षिणी॑म् । ईश्वरीं॑ सर्व॑भूता॒नां तामि॒होप॑ह्वये॒ श्रियं॑^{(४३)} । ^{(४४)}श्रीर्मे॑ भजतु । अलक्ष्मीर्मे॑ न॒श्यतु । विष्णु॑मुखा॒ वै दे॒वाश्छन्दो॑भिर्इ॒मां लो॒कान॑नपज॒य्यम॒भ्य॑जयन् । म॒हाँ२ इन्द्रो॒ वज्र॑बाहुः षोड॒शी शर्म॑ यच्छतु ॥ १० ॥

---

पञ्चममन्त्रमाह । ^{(४३)}"गन्धद्वारां दुराधर्षां ० तामिहोपह्वये श्रियं"^{(४३)} इति । 'तां' मृत्तिकाभिमानिनीं देवतां, 'इह' अस्मिन् स्नानकर्मणि, 'उपह्वये' सामीप्येनाह्वयामि । कीदृशीं, 'गन्धद्वारां' घ्राणग्राह्यो गन्ध उपलब्धिद्वारं यस्याः सा गन्धद्वारा । अत एव गन्धवती पृथिवी इति तार्किका लक्षणमाहुः । 'दुराधर्षां' प्रतिकूलैः पुरुषैः असुरादिभिराधर्षितुं तिरस्कर्तुमशक्यां । 'नित्यपुष्टां' सर्वदा व्रीहिधान्यैः परिपूर्णां, 'करीषिणीं' बहुलेन गोमयेन युक्तां, गोमहिषादिपशुयुक्तां इत्यर्थः । 'सर्वभूतानां' देवतिर्यङ्मनुष्यरूपाणां प्राणिदेहानां, 'ईश्वरीं' उत्पादकत्वेन नियन्त्रीं, 'श्रियं' सर्वैः सेव्यां ॥

6 B