तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७५६

$^{(८)}$सर्वे॑ निमे॒षा ज॑ज्ञिरे वि॒द्युतः॒ पुरु॑षा॒दधि॑ । क॒ला मु॑हू॒र्त्ताः काष्ठा॑श्चाहोरा॒त्राश्च॑ सर्व॒शः$^{(८)}$। $^{(९)}$अर्द्ध॒मासा॒ मासा॑

---

ब्रह्मैव। अतएव दृष्टिद्वयमभिप्रेत्य वाजसनेयिन आमनन्ति । ‘यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति इत्यविद्यादृष्टिः, यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्’ इति विद्यादृष्टिः । ननु ‘प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तमः’ इति विष्णुपुराणे कालस्य नित्यत्वाभिधानात्, विद्यादृष्ट्यापि ब्रह्मरूपत्वं नास्तीत्याशङ्क्याह । पुराणस्याविद्यादृष्टिविषयत्वमभिप्रेत्य विद्यादृष्ट्याकालस्य ब्रह्मत्वविवक्षया ब्रह्मणः सकाशादुत्पत्तिः ॥

अष्टमीनवमीभ्यां दर्शयति । $^{(८)}$“सर्वे निमेषाः ० अहोरात्राश्च सर्वशः”$^{(८)}$ । $^{(९)}$“अर्द्धमासा मासाः ० अन्तरिक्षमथो सुवः”$^{(९)}$ इति । निमिर्नाम जनकस्य पूर्वज आद्यो मिथिलेश्वर आसीदिति उपनिषदि वर्त्तते, देववरप्रसादात् येषु अक्षिपक्ष्मपातेषु ते निमिषाः, त एव ‘निमेषाः’, इत्युच्यन्ते, पक्ष्मपातपरिमिताः सूक्ष्मकालविशेषा इत्यर्थः । ते ‘सर्वे’, अपि ‘विद्युतः’ स्वयम्प्रकाशमानात्, ‘पुरुषात्’ परिपूर्णात् परमेश्वरात्, ‘अधिजज्ञिरे’ आधिक्येनोत्पन्नाः। निमेषेभ्योऽपि अधिकाः कालविशेषाः ‘काष्ठाः’ । ताभ्योऽप्यधिकाः ‘कलाः’ । ताभ्योऽधिकाः ‘मुहूर्त्ताः’ । तेभ्योऽप्यधिकाः ‘अहोरात्राः’ । तथाच पूर्वग्रन्थकारैरुक्तं ।

‘अष्टादश निमेषास्तु काष्ठास्त्रिंशत्तु ताः कलाः ।

4 z