तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके १० अनुवाकः। ७३

अथ दशमोऽनुवाकः।

(१)स॒हस्र॑वृद॒यं भूमि॑:। प॒रं व्योम॑ स॒हस्र॑वृत्। अ॒श्विना॑ भु॒ज्यू नास॑त्या। वि॒श्वस्य॑ जग॒तस्पती॑(१)। (२)जा॒या भूमि॑: पति॑र्व्योम॑। मि॒थु॒नं ता अ॑तु॒र्य॑थाः। पु॒त्रो बृहस्प॑-

---

कल्पः। इति सहस्रवृदियमित्यष्टौ संयानीरिरिति। तत्र प्रथमामाह। (१)“सहस्रवृदियं भूमिः • जगतस्पती”(१) इति। 'इयं' दृश्यमाना, 'भूमिः', 'सहस्रवृत्' उपकारकतया सहस्रसङ्ख्यकैः पुरुषैर्ब्रियमाणा प्रार्थ्यमाना भवति, तथा 'परं व्योम' उत्कृष्टं स्वर्गस्थानमपि, 'सहस्रवृत्' सहस्रसङ्ख्याकैर्देवैः प्रार्थ्यमानं भवति। ते एते द्यावापृथिव्यौ 'अश्विनौ' अश्विसदृशौ, यथाऽश्विनौ सर्वेषामुपकुरुतः, एवमेते द्यावापृथिव्यावपोत्यर्थः। कीदृशावश्विनौ, प्राणिनां रोगनिवर्त्तनेन 'भुज्यू' भोगहेतू, 'नासत्या' कदाचिदप्यसत्यरहितौ, अत एव 'विश्वस्य जगतः', 'पती' पालयितारौ ॥

अथ द्वितीयामाह। (१)“जाया भूमिः • स्त्रीपुमम्”(२) इति। पूर्वमन्त्रे द्यावापृथिव्यावश्विरूपेण स्तुते इह तु मिथुनरूपेण स्तूयेते। येयं 'भूमिः', सा 'जाया', जायतेऽस्यां प्राणिजातमिति व्युत्पत्तेः। यत्तु 'व्योम', तत् 'पतिः', देवानां विविधरक्षकत्वेन, पालयतीति पतिः इति व्युत्पत्तिसम्भवात्। द्यावापृथिव्यौ 'ते'